راجع به زنان است . با آن كه طبقات ابن سعد معلومات فراوانى از رجال به دست مىدهد ولى از اماكن مكه و تطورات آن ، چنان كه بايد داد سخن نمىدهد . كتابهايى هم كه به احاديث نبوى و رجال آن پرداختهاند چنين هستند . « 1 »
كتابهاى انساب
كتب انساب توجهشان به قبايل و عشاير است و پيوندهاى نسبى آنها و ذكر رجال مهم آنها . در زبان عربى شمار بسيارى از اين كتابها تأليف شدهاند . از بارزترين آنها كتابى است كه هشام بن محمد كلبى تأليف كرده . اين كتاب منبع معلومات بسيار كسانى است كه بعد از او به اين موضوع پرداختهاند ؛ مانند ابن حزم و ابن ماكولا . كلبى و كسانى كه از او نقل كردهاند ، در بارهء قريش فصول مهمى آوردهاند و در عشاير و رجال مبرز آن و روابط نسبى ايشان داد سخن دادهاند ولى ساكنان مكه را تا حدودى از نظر دور داشتهاند و به تطورات عمرانى مكه و اماكن چندان نگرشى نداشتهاند .
ابن نديم نام كتب متعددى را در انساب ذكر مىكند كه از عناوين آنها معلوم مىشود همهء توجهش به قريش بوده است چون « نسب قريش » و « فضائل قريش » از مداينى و « انساب قريش و اخبارها » از جمحى و « مناقب قريش » از ابن عبده و « فضائل قريش » از محمد بن ادريس شافعى و نيز « جمهرة نسبت بنى هاشم » از طيفور و « انساب عبد المطلب » از سكرى . البته همه اين كتابها از دست رفتهاند و ما را از آنها اطلاعى نيست .
ابن نديم نيز از كتاب « نسب قريش » از مصعب الزّبيرى و « نسب قريش » از زبير بن بكّار نام مىبرد و هم از كتاب « نسب قريش » سدوسى دو كتاب اول به طور كامل به دست ما رسيده و از كتاب سوم هم بخش بزرگى را يافتهايم ولى بحث و تحقيق آنها همه در باب عشاير مكه و روابط نسبى آنها و برخى رجال آنهاست از اماكن مكه و تطورات عمرانى آن چيز مهمى دربرندارند .
از ديگر كتب در باب انساب « المحبر » و « المنمق » محمد بن حبيب و كتاب « سيرهء ابن هشام » را نام مىبريم . در هر يك از اين كتابها معلومات درخورى از چاههاى مكه و عشاير آن
هامش
( 1 ) - براى تفصيل بيشتر رجوع كنيد به تاريخ السّنة المشرقه از دكتر اكرم ضياء العمرى .