مكى مطالب مفيد بسيار است . « 1 » كه مورد توجه ازرقى نبوده است . آن دو در قرن سوم مىزيستند و فاكهى اندكى بعد از ازرقى بوده است . از زمان آنها تا زمان ما پانصد و چهل سال مىگذرد و هنوز كسى نتوانسته است همانند كتاب آن دو ، كتابى تأليف كند . « 2 »
يك نسخهء خطى از كتاب فاكهى در ليدن به شمارهء 924 موجود است در 541 ورق .
گويند نسخهاى هم از آن در نجد است كه من بدان دست نيافتهام . وستنفلد در مجموعهء اخبار مكهء خود ، قطعاتى از آن - در حدود 50 صفحه - را چاپ كرده است . اين پنجاه صفحه مطالبى است كه ازرقى نياورده است و شامل عادات اهل مكه و اخبار ابن زبير و نام بعضى از يارانش كه با او كشته شدهاند و نام واليان و قضات مكه و پنج صفحه به اماكن مكه اختصاص دارد . در آنها از خانههايى كه اطراف مسجد الحرام است و از حمامهاى مكه و شمار آنها و مواضع آنها و بركهها و محل طواف ، بحث كرده است . چاپ تمام كتاب اخيرا در شش جلد به پايان رسيده است .
فاسى به ذكر مطالبى از فاكهى پرداخته كه ازرقى از آنها غفلت ورزيده ؛ از جمله آنكه در مكه شانزده حمام بوده « 3 » و محلات بالا بر محلات پايين برترى داشتهاند و معلوماتى از روستاهاى اطراف مكه « 4 » و از خريد و فروش خانهها در مكه ، در زمان رسول - ص - و از ستونى كه در كعبه بود و قفل كعبه كه هزار دينار مىارزيد و معتصم به آن اهدا كرده بود و دو سيل كه در مكه آمد ؛ يكى در سال 120 ه . و ديگرى در سال 160 ه . « 5 »
و نيز در آن اخبارى است ، مثل اين كه مقام در نزد كعبه است و ابراهيم خليل - ع - زمزم را بعد از جبرئيل حفر كرده است و نيز ذكر نامهاى متعدد زمزم و خبرى كه مقتضى است كه گوسفند بين دو حجر ذبح شده باشد و نيز خبر مربوط به عماليق و خبر راجع به آسيابهاى مكه .
و در گزيدههاى وستنفلد از كتاب شفاء الغرام .
هامش
( 1 ) - شفاء الغرام ، ج 1 ، ص 59 .
( 2 ) - بنگريد به مقدمهاى كه رشدى صالح ملحس به كتاب ازرقى نوشته است و نيز بنگريد به سزگين تاريخ التراث العربى ج 3 ، ص 207 .
( 3 ) - العقد الثمين ، ج 1 ، ص 29 .
( 4 ) - العقد الثمين ، ج 1 ، ص 30 .
( 5 ) - العقد الثمين ، ج 1 ، ص 206 .