محمد بن حسن بن زباله
سمهودى گويد : ابن زباله و يحيى [ بن الحسن العلوى ] قديمىترين كسانى هستند كه تاريخ مدينه را نوشتهاند و بدون شك ابن زباله قديمىتر از يحيى است ؛ زيرا چنان كه از گفتار او بر مىآيد ، كتابش را در سال 199 ه . نوشته است . محمد بن حسن بن زباله يكى از اصحاب مالك بن انس است . « 1 »
ابن زباله ، شيخ زبير بن بكّار است . « 2 » و او كتاب ابن زباله را روايت كرده است . « 3 »
ابن زباله در سال 199 ه . كتاب « اخبار المدينه » را نوشته و جز آن اثر ديگرى از او ذكر نشده است . كتاب « اخبار المدينه » از ميان رفته ولى مورخان بعد ، مطالبى از آن نقل كردهاند ؛ مثلا طبرى در تاريخ خود يازده مورد و ابن رسته در « اعلاق النّفيسه » چهار مورد ، همچنين ابن النّجار در كتاب « الدّرة الثمينه فى تاريخ المدينه » بيست مورد كه بيشتر از طريق زبير بن بكّار است . زين المراغى در « تحقيق النصره بتلخيص معالم دار الهجره » شصت مورد . سخاوى در كتاب « التحفة اللّطيفه فى تاريخ المدينة الشريفه » در چند مورد . ولى بيش از همه سمهودى در كتاب « وفاء الوفا » از كتاب ابن زباله نقل كرده است ، سمهودى - جز مواردى كه مطالبى از او آورده ولى نامش را نبرده - سيصد و پنجاه مورد از او روايت كرده است . از آنجا كه كتاب ابن زباله از ميان رفته ، ما به آنچه سمهودى از آن نقل كرده اعتماد مىكنيم و بدين وسيله به سرچشمهء فكر و انديشهء او راه مىيابيم . هر چند سمهودى ، چنان كه خود اشاره مىكند ، همهء آنچه را كه ابن زباله در تاريخ خود آورده ، نقل نكرده است ؛ مثلا مطالب او را دربارهء يهود بكلّى حذف كرده است . « 4 » همچنين بعضى از مباحث را خلاصه كرده يا به مطالبى كه از ديگران گرفته درآميخته است . سمهودى با آن كه آن همه از ابن زباله نقل كرده روايات او را « ضعيف » قلمداد مىنمايد . « 5 »
ابن زباله از ذكر نام شيوخى كه از آنها روايت مىكند ، غفلت نمىورزد ؛ مثلا بيش از صد
هامش
( 1 ) - سمهودى ، وفاء الوفا ، ج 1 ، ص 252 .
( 2 ) - سمهودى ، ج 1 ، ص 150 .
( 3 ) - سمهودى ، ج 1 ، ص 14 .
( 4 ) - سمهودى ، ج 1 ، ص 116 .
( 5 ) - سمهودى ، ج 2 ، ص 33 .