اين اشارت هم ضرورى است كه بيشترين مؤلفان نخستين ، به ذكر منابعى كه معلومات خود را از آنها اخذ كردهاند ، اهتمام ورزيدهاند ولى اين منابع غالبا متعدد و بسيارند و كمتر اتفاق مىافتد كه مؤلف از يكى از مشايخ خود بيش از يك روايت نقل كند . گاه گاهى نيز مؤلف نام شيخ خود را نمىآورد فقط به همين اكتفا مىكند كه : « يكى از ثقات مرا خبر داد » يا « كسى كه من به او وثوق دارم مرا خبر داد » . گاه نيز تصريح مىكند كه روايت را از چند تن از مشايخ گرفته و آنها را در هم تأليف كرده است و از آن يك روايت ساخته كه از آن فهميده نمىشود كه رواياتى كه مطالعه و تلفيق كرده با يكديگر چه اختلافى داشتهاند .
بسيار اتفاق مىافتد كه مؤلف ، بسيارى از معلوماتى را كه از آگاهى و شناخت خود حاصل كرده در روايت وارد كند . پس در واقع او فقط گردآوردندهء روايات مشايخ خود نيست ، بلكه مطلبى چند را از آنها بر مىگيرد و آنها را به هم مىآميزد و چيزى از معلومات خود بر آن مىافزايد .
بدين نكته هم اشارت ضرورى است كه آنچه را كه امروز « حق چاپ » مىگويند در قديم وجود نداشت و نيز بسيارى از مؤلفان قديم آثار خود را به خط خود نمىنوشتند بلكه آنها را به شاگردان خود املا مىكردند . اين امر سبب پديد آمدن اختلافهايى در ضبط نامها و عبارات مىشده و اگر امروز گاهى در نسخههاى يك كتاب واحد در ضبط نامها يا مفهوم عبارات يا كميت معلومات ، اختلافى مشاهده مىكنيم به اين سبب است .
اغلب مؤلفينى كه نام برديم ، تأليفاتشان از ميان رفته است و جز قطعات پراكندهاى از آنها كه متأخرين چون بكرى در « المعجم ماستعجم » و ياقوت در « معجم البلدان » و ابن نجار در « الدرة الثمينه فى اخبار المدينه » و زين المراغى در « تحقيق النصره بتخليص معالم دار الهجره » و سمهودى در « وفاء الوفا فى اخبار دار المصطفى » آوردهاند . آنها نيز از نوشتههاى آنان مطالبى را كه مورد توجه خودشان بوده است نقل كردهاند و بسا مطالبى را كه امروز در نظر ، مهم مىآيد حذف كردهاند .
اينك به ذكر چند تن از مؤلفان مىپردازيم :
الحجاز في صدر الإسلام ( حجاز در صدر اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 40
مساهمون: صالح أحمد العلي
ص٤٠