جانب سازمانهاى ادارى و اوضاع سياسى را مهمل گذاشته است . كتاب ابن سعد نمونه و سرمشقى شده است براى كسانى كه بعد از او دست به اين گونه تأليفات زدهاند ؛ مثل ابو حاتم رازى و ابن عبد البر و ابن اثير و ابن حجر عسقلانى . طبقاتى كه اكنون در دست است ناقص است و نام شمارى از صحابه و تابعين در آن نيامده است . « 1 »
حجاز را در تاريخ اسلام و حوادث مهمى كه بر آن گذشته ؛ بويژه در قرن اول و اوايل قرن دوم ، مقامى بس رفيع است . از جمله اين حوادث است واقعهء حرّه و قيام عبد الله بن زبير و هجوم خوارج و قيام محمد نفس زكيّه و قيام بردگان ، علاوه بر جريانات مسالمتآميزى كه در آنجا اتفاق افتاده وقوع اين حوادث ، توجه مورخين را به خود جلب كرده و در ضمن حوادث توفندهء تاريخ اسلام ، اخبار حجاز را نيز بطور خاص تعقيب مىكردهاند ، بعضى نيز دربارهء آن حوادث ، كتابهاى مستقلى تأليف كردهاند ؛ مثلا ابو عبيده و ابو مخنف و واقدى و [ مفضّل بن غسّان ] غلابى هر يك كتابى دربارهء واقعهء حرّه تأليف كردهاند . همچنين ابو مخنف كتابى درباره محاصره شدن عبد الله بن زبير نوشته ، از اين كتابها جز قطعاتى كه طبرى در تاريخ خود و بلاذرى در كتاب « انساب الاشراف » و سمهودى در « وفاء الوفا » نقل كردهاند ، چيزى باقى نمانده است . در مطاوى اين كتابها ، معلومات ارزشمندى راجع به اماكن حجاز آمده است ؛ چون راههاى ارتباطى و مراكز نظامى . بعضى تفاصيل راجع به نقشههاى شهرها مخصوصا مكه و مدينه ، ولى اين معلومات متفرق و ناقص هستند .
در حجاز پيش از اسلام و بعد از آن ، شمار چشمگيرى از شعرا ظهور كردند . بعضى از اينان در باديه يا در روستاها مىزيستند ، چون شاعران هذلى و عذرى . و برخى از شهرها زندگى مىكردند مانند عمر بن ابى ربيعه .
اين شاعران نيز در شعر خود نام بسيارى از اماكن و عشاير و حوادث سياسى و برخى محصولات را آوردهاند و صورتهاى متعددى از زندگى مردم ارائه نمودهاند . ولى شاعران در ضبط اسامى تاريخى و جغرافيايى متفاوتند زيرا رعايت وزن شعر و نشاندن قافيه ، گاه موجب تغيير حركات مىشود . علماى لغت به شعر اين شاعران توجه خاص مبذول داشتهاند و اين
هامش
* كتاب « الفهرست » ابن نديم و كتاب الاعلان بالتوبيخ لمن ذم اهل التاريخ سخاوى شمار زيادى از كتابهايى كه او در تاريخ تأليف كرده است آوردهاند روزنتال كتاب سخاوى را با اضافات و تعليقاتى تجديد چاپ كرده است و من در كتاب علم التاريخ عند المسلمين آنچه را هم كه در كتاب الفهرست از كتابهاى تاريخى آمده بود اضافه كردهام .