زمان جمعآورى صدقات
سخن مالك را قبلا ذكر كرديم ولى گويى اين روش از زمان عمر بن خطاب معمول بوده است . زيرا ابن سعد روايت كند كه عمر بن خطاب كارگزاران زكات را پيش از تابستان مىفرستاد . « 1 » و در خور توجه است كه عطايا را در آغاز تابستان و هنگام طلوع ثريا مىپرداخت .
پس ميان گرفتن زكاتها و پرداخت عطايا رابطهاى بود .
جمعآورى صدقات در آغاز تابستان ، مطابق تقويم شمسى است كه با اوضاع طبيعت هم تناسب دارد . ولى شافعى مىگويد كه من دوست دارم در اول محرم زكاتها را بستانم . اعم از اين كه محرم در تابستان باشد يا زمستان . « 2 » معلوم مىشود كه او براى جمعآورى صدقات تقويم قمرى را بر شمسى - هر چند مشكلاتى ايجاد كند - ترجيح مىداده است .
از آنچه در پيش گفتيم معلوم مىشود كه صاحبان مواشى پيش از تابستان بر سر آبهاى خود گرد مىآمدهاند . و چنان بر مىآيد كه هر قبيله را منطقهاى معين بوده كه در آن جولان مىداده است و بر سر چاههاى خود گرد مىآمدهاند كه آنها را از تجاوز و غصب محافظت كنند . حفاظت اين چاهها يا تصرف آنها از عوامل مهم جنگ و ستيز ميان صحرانشينان بوده است ولى چون اسلام آمد و دولت اسلامى بر سرتاسر جزيرة العرب سيطره يافت براى هر قبيله چراگاهى و آبى معين شد و اين امر سبب توقف يا تقليل اين جنگها گرديد .
دولت آبهايى را كه قبايل در تابستان بر سر آنها فرود مىآمدند زير نظر داشت و جمع آورى صدقات بر اساس مراتع اين آبها بود و اين امر هم براى قبايل و هم براى كارگزاران صدقات تسهيلات بيشترى بود .
در منابع نام منازلى كه جمعآورى كنندگان صدقات بنى كلاب و فزاره فرود مىآمدهاند ، ذكر شده است :
اما جمع آورندگان صدقات بنى كلاب ؛ ابو زياد كلابى گويد : چون عامل بنى كلاب براى جمعآورى صدقات ايشان از مدينه خارج شود و نخست در اريكه فرود آيد سپس از اريكه به
هامش
( 1 ) - ابن سعد ، ج 5 ، ص 380 .
( 2 ) - الامّ ، ج 2 ، ص 14 .