واضح است اين حدود كه برشمرديم ، همه در زمانهاى متأخر است اما در روزگاران نخستين ، منابع فقط به برخى از مخاليف اشارت كردهاند ؛ از آن جمله است :
1 - فرمانروايى عكّ بر عهدهء والى مكه بود و ما به منابعى كه اين معنى را تأييد كردهاند اشارت كرديم .
2 - طائف در نزد خلفا از اهميتى خاص برخوردار بوده و حتما خليفه مردى از خاصان خود را به آنجا امارت مىداده است .
3 - در كتاب « المناسك » از محمد بن عبد الحميد عثمانى آمده است كه عسفان از اعمال مدينه است سپس به صاحب مكه واگذار شد . « 1 » عرّام گويد عسفان داراى منبرى است « 2 » و خيف النّعم نيز منبرى دارد ولى زير نظر والى عسفان است . « 3 »
فاسى عبارات ابن خردادبه و فاكهى را آورده و آن را مورد نقد قرار داده و افزوده است : « 4 »
چنين نيست كه آنچه فاكهى و ابن خردادبه از مخاليف مكه ذكر كردهاند ، امروز هم از اعمال مكه به شمار رود . زيرا بسيارى از آنها امروز تحت فرمان امير مكه نيست . دورترين مكان از مكه كه تحت فرمان امير مكه است حسبه است و آن بلدهاى است به طرف يمن از راه تهامه . ميان آن و قنونا دو روز راه و تا حلى نيز دو روز راه فاصله است . وادى طائف و وادى ليّه داخل در ولايت قاضى مكه هستند و قاضى را در آن دو موضع نوابى است . دورترين جاى از مكه در سمت مدينه ، كه تحت نظر امير مكه است ، وادى الهدة ؛ يعنى هدهء بنى جابر است كه در يك مرحلهاى مرّ الظّهران است .
واليان مكه امروز هر چه را در بين جدّه و رابغ در دريا غرق شود خود مىگيرند و پندارند كه اين منطقه جزو اعمال آنهاست و جدّه بر حسب تاريخ خود از اعمال مكه است و آن در دو مرحلهاى مكه واقع شده است . « 5 »
در كتب به بعضى از شهرهاى حجاز كه داراى حدود معين و ثابت هستند ، اشارت رفته است . حد آنها نشانههايى است كه دولت نصب كرده و در كتب به اين نشانهها اشارت شده
هامش
( 1 ) - المناسك ، ص 40 .
( 2 ) - عرام ، ص 415 .
( 3 ) - م . ن . ص 415 .
( 4 ) - الفاسى ، ج 2 ، ص 21 و 22 .
( 5 ) - الفاسى ، ج 1 ، ص 25 .