و ثجّه و جرش و سراة . و مخاليف آن در تهامه عبارتند از ضنكان و عشم و بيش و عكّ و يين . « 1 »
بكرى به نقل از محمد بن سهل اعور صورت ابن خرداذبه را آورده است ولى زيمه و ثجّه و بيش و فتق را حذف كرده . ملاحظه مىشود كه آن دو مكان نخستين را جز ابن خرداذبه كسى ذكر نكرده است . اما فتق را فقط ابن رسته نقل كرده و بيش را يعقوبى . بكرى و قدامه از مخاليف مكه در قسمت نجد كتنه را افزودهاند .
ابن رسته مخاليف نجدى را با حذف زيمه و ثجّه نقل كرده . « 2 » شايد عدم ذكر او مخاليف تهاميه را ، در اثر نقص نسخه باشد نه اين كه در اصل غفلت شده .
اما قدامه در صورت خود مخاليف تهاميه را نام نبرده همانگونه كه از مخاليف نجدى جز از فتق و زيمه و ثجّه و هجيره ياد نكرده است . « 3 » ما معتقديم كه دو اسم آخرى از نسخهء خطى ساقط شده است . زيرا منابع ديگر مخصوصا ابن خرداذبه آنها را ذكر كردهاند . در حالى كه قدامه به ابن خرداذبه توجه خاص دارد و از او بسيار نقل كرده است .
يعقوبى از صورت ابن خردادبه و بكرى ، طائف و نجران و قرن المنازل و تباله و سراة و عشم و بيش را ذكر نموده ولى بر آن اماكنى چون سرّين و حسبه و رعيلاء الهوذه و رعيلاء البياض كه معادن سليم و هلال و عقيل است و نيز عثّر و جدّه و رهاط و نخله و ذات عرق و مرّ الظّهران و عسفان و جحفه را افزوده است و آن را نيز از مخاليف مكه برشمرده است . « 4 » البته بعضى از اين اماكن گاه به مكه نسبت داده شدهاند و گاه به مدينه . اما جدّه را بعضى منابع گفتهاند كه بندر است نه از مخاليف . شايد بنادر را ادارهاى خاص بوده كه آن را در زمرهء مخاليف نياورده . در هر حال جدّه همواره از مضافات مكه بوده است .
ملاحظه مىشود كه بيشتر اماكنى كه فقط يعقوبى از آنها نام برده و آنها را تابع مكه برشمرده ، در جنوب مكه واقع شده است . به نظر مىرسد كه آنجاها در زمان يعقوبى مراكز مخاليف بودهاند . و در نوشتهء او جاى اماكنى را كه او از ذكرشان غفلت كرده و ديگران در صورت خود آوردهاند ، گرفتهاند . يعقوبى با ديگر منابع ، در اين كه مخاليف يمن تا نجران كشيده
هامش
( 1 ) - م . ن . ص 133 .
( 2 ) - ابن رسته ، ص 184 .
( 3 ) - قدامه ، ص 248 .
( 4 ) - يعقوبى ، ص 316 .