عرّام گويد : طائف و تباله داراى منبر هستند . « 1 » سپس موضعى چند را كه خود قريه خوانده است ياد مىكند ، چون قيقعان و راسب و حوطه و رنيه و بيشه و رحضيّه و حجر و جفنيّه و ذو النّخل .
اما جده را وضع خاصى است زيرا نام آن نه در صورت ابن خردادبه آمده و نه در صورت محمد بن سهل احول . ولى يعقوبى آن را از اعمال مكه برشمرده و در وصف آن گفته است كه جدّه در ساحل است . « 2 » و مقدسى آن را بدون هيچ توضيحى از بلاد مكه خوانده است . « 3 »
بكرى در وصف آن گفته است حاضرهء بحر است « 4 » و فاسى گويد : جدّه امروز بزرگترين بندر مكه است . عثمان بن عفّان نخستين كسى بود كه آن را بندر ساخت . او در سال 26 ه .
پس از مشورت با مردم ، جدّه را بندر مكه قرار داد و حال آن كه قبل از آن شعيبه بندر مكه بود . « 5 »
فاكهى در كتاب خود ( المنتقى فى اخبار ام القرى ) فصلى تحت عنوان « حدود مخاليف مكه و انتهاى آن » آورده و در آن گفته است :
اعمال و مخاليف مكه بسيارند و ما براى رعايت اختصار به آوردن نام و حدود آنها بسنده مىكنيم .
آخرين اعمال مكه كه بر كنار راه مدينهء شريفه است موضعى است به نام جنابد ( گنبدها ) ابن صيفى ، ميان عسفان و مرّ . در فاصله يك روز و خردهاى از روز .
آخرين اعمال مكه در مرز يمن در راه تهامه موضعى است به نام ضنكان و آن ده روز راه تا مكه است .
و آخرين اعمال آن - چنان كه گذشت - بلاد عكّ است داخل در يمن تا نزديك عدن . و آخرين اعمال در جوار يمن در راه دريا و راه صنعا موضعى است به نام نجران و آن آخرين مخاليف يمن و دورترين آنها از مكه است . از نجران تا مكه بيست روز راه است .
هامش
( 1 ) - عرام ، ص 420 .
( 2 ) - يعقوبى ، ص 316 .
( 3 ) - مقدسى ، ص 79 .
( 4 ) - بكرى ، ج 1 ، ص 87 .
( 5 ) - فاكهى ، ج 2 ، ص 50 و نيز بنگريد به فاسى ، ج 1 ، ص 24 .