مردم در آن قيامها يا در طرفدارى از آنها يا سعى نكردن در برانداختن آنها از موقعيت مردم حجاز در نزد خلفاى اموى فرو كاست . همچنين اقامت گزيدن اهل مكه و مدينه و ديگر بلاد حجاز در شهرهاى ديگر و رشد بلاد ديگر اسلامى در امور اقتصادى و نظامى و ادارى ، اثر شگرفى در كاستن از اهميت و مكانت اهل مدينه و حجاز داشت و كم كم از نفوذشان در دربار خلافت كاسته شد و اعمال قدرتشان در دربار خلافت نقصان پذيرفت . اشارت به اين موضوع هم ضرورى است كه نسلهاى بعدى صحابه آن روحيه و افكار و گرايشهاى پدران خود را نداشتند . بيشتر آنها صاحب مال و منال دنيوى شده بودند و در نوشخوارى و رفاه افتادند و از مصالح مردم غافل گرديدند .
نفوذ و مكانت اهل مدينه در دربار خلافت اموى ضعيف شد ولى زوال نپذيرفت . در مدينه شمارى از افراد خاندان اموى و ياران آنها زندگى مىكردند . حجاز مكه را كه قبلهء مسلمانان در نمازهاى پنجگانه است دربرداشت و مركز حج ، يكى از اركان اسلامى بود . از سوى ديگر مدينه مرقد پيامبر اكرم - ص - و سه تن از خلفا بود . بنابراين اگر چه شمارى از صحابه ، مدينه و مكه را ترك گفتند و به شهرهاى ديگر مهاجرت كردند ، ولى مردم حجاز بويژه مكه و مدينه از سنت رسول اللّه - ص - پيروى مىكردند و هر چند در دربار خلافت از مكانت و مقام و نفوذ آنان كاسته شد در قلوب عامهء مسلمانان بس معزز و محترم بودند ؛ به عبارت ديگر اگر دربار اموى را از دست دادند اقبال مردم را به دست آوردند . اشارت به اين نكته هم ضرورى است كه خلفاى اموى رابطهء خود را با مردم حجاز كاملا قطع نكردند . بلكه براى جلب دوستى و خشنودى آنها كارهايى هم مىكردند . آنها شورشهايى را كه مردم حجاز بر ضدشان به راه انداخته بودند ، به فراموشى سپردند و براى تقويت رشتههاى مودّت ، سعى فراوان به كار بردند .
از حجازيان زن گرفتند و به آنها زن دادند و مقدار عطايا به رجال حجاز را درافزودند ، هر چند در زمرهء معارضين بوده باشند . از جمله آنكه هر سال به حج مىرفتند و در اين سفرها بود كه صلات و انعامات خود را به آنها ارزانى مىداشتند . حجاز تنها اقليمى بود كه سه تن از امراى آن ، به مقام خلافت رسيدند . مروان و عبد الملك و عمر بن عبد العزيز و نيز تنها اقليمى بود كه خلفاى اموى هر يك چند بار به آنجا سفر كردند . البته غير از پنج خليفهء اخير كه مدت درازى بر مسند خلافت نماندند .
مدينه مركز رسول اللّه - ص - و سه خليفهء نخستين ؛ يعنى ابو بكر و عمر و عثمان بود .
الحجاز في صدر الإسلام ( حجاز در صدر اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 247
مساهمون: صالح أحمد العلي
ص٢٤٧