اين عمل باعث شد كه سراسر جزيرة العرب غير از مكه و يمن تابع مدينه شوند و اين نظام با آنچه در زمان پيامبر - ص - بود منسجم شد . ابن سعد مىگويد : ابو هريره در زمان عمر والى يمن بود با پانصد هزار درهم كه در آنجا گرد آورده بود به مدينه آمد . و چنين بود علاء بن حضرمى . « 1 »
در عصر اموى در امور ادارى تغييراتى حاصل شد . شعبى روايت مىكند : نخستين كسى كه هر دو عراق و خراسان و سجستان و بحرين و عمان در قلمرو فرمان او قرار گرفت زياد بود . و حال آن كه بحرين و عمان در تحت فرمان واليان حجاز مىبود . « 2 » ابو نعيم در توضيح اين امر گويد كه همواره اصفهان تابع بصره بود تا سال 41 بعد از شهادت على - ع - و فرمانروايى معاويه . معاويه اصفهان را از بصره منتزع كرد و به كوفه داد و به جاى آن بحرين و عمان را از مردم حجاز بستد و به مردم بصره داد . « 3 »
ديگر مناطق جزيره تابع مدينه شد . بلاذرى گويد : مجراى عيون الطّف و اعراض آن مجراى اعراض مدينه و قراء نجد بود و صدقه آن به اعمال مدينه پيوسته بود . هنگامى كه اسحاق بن ابراهيم بن مصعب از سوى متوكّل امارت سواد يافت آن را به قلمرو خود درافزود .
و عمال او زكات آن گرفتند و جزء بلاد سواد درآمد و امروز نيز به همان حال است . « 4 »
صدقات قبايلى كه در نجد و مشرق حجاز بودند به مدينه مىرسيد . سكونى و ابو زياد كلابى چنين گويند .
مصعب زبيرى گويد : عكرمة بن عبد الرحمان مخزومى براى جمعآورى زكات به ميان قبايل سعد و رباب رفت و اين در ايامى بود كه يمامه ضميمهء مدينه بود . « 5 »
و صدقات بكر بن وائل از آن صاحب راه مكه بود و به سه هزار درهم مىرسيد .
در تعداد اماكن تابع مكه اقوال مختلف است . كاملترين صورتى كه ارائه شده چيزى است كه ابن خرداذبه و بكرى نوشتهاند . ابن خرداذبه گويد : مخاليف مكه در قسمت نجد عبارتند از طائف و نجران و قرن المنازل و فتق و عكاظ و زيمه و تربه و بيشه و تباله و هجيره
هامش
( 1 ) - م . ن . ج 4 ، ص 9 .
( 2 ) - مرآت الزمان ، مخطوط اكسفورد .
( 3 ) - تاريخ اصفهان ، ج 1 ، ص 29 .
( 4 ) - بلاذرى ، فتوح ، ص 297 و ياقوت ج 3 ، ص 539 ، ص 540 .
( 5 ) - مصعب الزبيرى ، نسب قريش ، ص 305 .