كه در طول تاريخ اسلام تغييرات و دگرگونيهاى اساسى در آن رخ نداده است ، در شناخت آن اماكن ، محقق را مددكار است .
هر چه زندگى اقتصادى در اين دو شهر شكوفاتر مىشده ، بر اهميت راه نيز مىافزوده است . در ايامى كه مكه اهميت ديرين خود را به عنوان مركز حج يا به عنوان يك بازار براى كاروانهايى كه از يمن مىآمدهاند حفظ كرده بود ، مدينه هم بعد از هجرت ، شكوفايى شگرفى حاصل كرده بود زيرا علاوه بر امنيت ، شمار باشندگان آن نيز فزونى گرفته و براى فعاليت و كار ، ميدان مناسبى شده بود . چون فتوحات مسلمانان گسترش يافت و دولت اسلامى نيرومند و نيرومندتر گرديد ، زندگى اقتصادى در مدينه هم شكوفايى ديگرى حاصل كرد . حتى با آن كه مقرّ خلافت به شام منتقل گرديد ، باز هم مدينه اهميت خود را حفظ كرده بود . زيرا مكان گرفتن خلفا در شام ، هرگز موجب آن نشد كه مردم مدينه شهر خود را ترك گويند . مدينه مركز حيات فكرى و بزرگترين مراكز حيات اقتصادى بود .
توجه خلفا به مدينه و سعى در رساندن عطاياى خود به اهل آن ، و بذل مال و جوايز به رجال اين شهر ، در حصول اين مقصود مؤثر بودند .
اين شكوفايى تا اواسط قرن سوم هجرى ادامه داشت ، از آن روزگار به سبب بروز عواملى اوضاع مدينه از حيث اقتصاد دگرگون شد و اين امر در راههاى ارتباطى هم تأثير بسيار داشت .
راه بين مكه و اقاليم شمالى آن ؛ يعنى شام و مصر ، از ساحل دريا مىگذشت تا به جحفه مىرسيد . « 1 » جحفه ميقات اهل مصر و شام بود اگرچه حجاج به مدينه نمىآمدند ولى اگر به مدينه مىآمدند ميقاتشان از ذو الحليفه بود . « 2 »
نظر به اين كه حج يكى از فروع دين اسلام است ، خلفا به آن اهميت بسيار مىدادند و در ايجاد و فراهم آوردن وسايل راحت حجاج ، سعى وافر به كار مىبردند . زيرا اهميت و اعتبار حج اهميت و اعتبار اسلام بود . از اقدامات ضرورى كه در اين راه مبذول داشتند ، بهتر كردن راهى بود كه حجاج در اين سفر مىپيمودند .
از جملهء اين كارها يكى تأمين آب و مأواى مسافران بود ، بخصوص نيازمندانشان . واقع
هامش
( 1 ) - ابن حوقل ج 1 ، ص 40 ؛ ياقوت ج 4 ، ص 468 .
( 2 ) - ياقوت ، ج 2 ، ص 35 .