متعدد پراكنده بودند . جمعآورى صدقات ايجاب مىكرد وضع راهها بهبود يابد تا عاملان بتوانند به آسانى به ميان قبايل بروند . ما وصف اين گونه راهها را در آثار ياقوت و بكرى فراوان مىبينم .
چندى بعد حجاز فرمانبردار دولت عظيم اسلامى شد و مجبور بود به نظامات ادارى كشور اسلامى گردن نهد . پس حجاز به چند منطقهء ادارى تقسيم شد و هر بخش براى ارتباط با مركز حكومت نياز به راههايى داشت و بالعكس .
3 - احتياجات مادى : رفع نيازهاى مادى مردم حجاز كه در مناطق مختلف پراكنده بودند پس از توسعهء دولت اسلامى ، از عوامل ساختن راهها بود . جاهايى بود كه پيش از اين خاموش و مرده به نظر مىآمد ، اكنون مقادير زيادى توليدات كشاورزى يا معدنى داشت كه استخراج مىشد . صاحبان آن مناطق براى كارهاى داد و ستد خود به جادههايى نياز داشتند .
4 - حج : حجاز به صورت مركز مقدسى درآمده بود ، زيرا دو مكان مقدس مسلمين - مكه و مدينة الرسول - در آنجا بودند . حج از اركان اسلام و مدينه شهر رسول الله بود .
پيامبر - ص - سالهاى پربار پايانى زندگى خود را در مدينه سپرى ساخته بود و پيكر مطهرش در آنجا به خاك سپرده شده بود . به جز آن حضرت ، شمار كثيرى از صحابهء اولين و در آنجا خفته بودند . هر چه اسلام بيشتر پيشرفت مىكرد و بلاد تازهاى را مىگشود ، برشمار مسلمانان افزوده مىشد ، مسافران حجاز هم روى به فزونى مىنهاد . تا جايى كه از اواسط آسيا تا اقيانوس اطلس ، حاجيان عازم سفر حجاز مىشدند و اينها به راه نياز داشتند .
مقام ارجمندى كه حج در دين اسلام دارد و تأثير حج در جلب مردم و حرص خلفا براى استفادههاى سياسى از حج ، اهتمام آنان را به امور حجاز برانگيخت ؛ از جمله توجه و اهتمام آنان به راههاى ارتباطى بود . مثلا برخى گردنهها را برداشتند و در راهها براى راهنمايى مسافران نشانههايى گذاشتند و ما در آتيه به تفصيل در اين باره سخن خواهيم گفت .
امرى طبيعى بود اگر بيش از هر راه فرعى به شاهراهها بپردازند ؛ يعنى راههايى كه حجاز را به شش منطقه يا اقليم مهم مىپيوست . چون مصر ( و مغرب ) و بلاد شام و كوفه ( عراق و شمال ايران ) بصره ( و جنوب ايران ) و يمامه ( و مشرق جزيرة العرب ) و يمن ( و جنوب جزيرة العرب ) .
الحجاز في صدر الإسلام ( حجاز در صدر اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 172
مساهمون: صالح أحمد العلي
ص١٧٢