حكت و جنة المعشوق صرفا فسلّطوا * عليها مزاجا فاكتست لون عاشق
گفتم : ولى شعر تو چند عيب دارد ، در آغاز گفتهاى . حمراء ، سرخى را اول آوردهاى و در مصراع بعد گفتهاى بين ثوبى نرجس و شقايق كه زردى را پيش انداختهاى . گفت : اى كينه توز در اين حالت اين خردهگيريها چيست ؟
محمد بن اسحاق گويد : از آثار اوست : كتاب الجمهرة فى اللغه و كتاب المجتنى و كتاب الامالى و كتاب اشتقاق اسماء القبائل و كتاب الملاحن و كتاب المقتبس و كتاب المقصور و الممدود و كتاب الوشاح على حذو المحبّر لابن حبيب و كتاب الخيل الكبير و كتاب الخيل الصغير و كتاب الانواء و كتاب السّلاح و كتاب غريب القرآن ، كه به پايان نرسيده و كتاب فعلت و افعلت و كتاب ادب الكاتب ، و كتاب تقويم اللّسان ، به شيوهء كتاب ابن قتيبه كه آن را از سواد به بياض نياورده است ، و كتاب المطر .
اما مقصورهء ابن دريد ، آن را در مدح امير ابو العباس اسماعيل بن عبد الله بن ميكال سروده كه نسب به فيروز بن يزدجرد بن بهرام مىرساند . امير ابو العباس رئيس و مقدم نيشابور بود . ابو على بيهقى معروف به سلّامى در كتاب النّتف و الطّرف گويد كه ابن دريد جمهره را براى امير ابو العباس اسماعيل بن عبد الله بن ميكال ، در ايامى كه در فارس اقامت داشت ، تصنيف كرده است و آن را بر او املا نموده بود .
ابو العباس ميكالى گويد كه ابن دريد كتاب الجمهره را از آغاز تا انجام ، از حفظ ، در سال 297 املا كرد و به نگريستن در كتاب ديگرش نياز نيفتاد مگر در باب همزه و لفيف كه به بعضى كتب سر كشيد . با اين همه از زبان هجوگويان در امان نمانده كه گفتهاند : [ 1 ]
ابن دريد بقره * و فيه عىّ و شره
و يدّعى من حمقه * وضع كتاب الجمهره
و هو كتاب العين * الّا انّه قد غيّره
در مجلس ابن دريد اگر كسى عبارتى را غلط مىخواند برمىآشفت . روزى پسرى
هامش
[ 1 ] حاصل معنى : ابن دريد گاو است ، در او ناتوانى در سخن است و آزمندى . از زور حماقت مدعى نوشتن كتاب الجمهره است و حال آنكه آن كتاب همان كتاب العين است كه آن را تغيير داده است .