به سنن و طرق آن و شناخت صحيح و سقيم آن و ناسخ و منسوخ آن . نيز آگاه از اقوال صحابه و تابعين و كسانى كه بعد از آنان بودند و اختلاف آنان در مسائل حلال و حرام . و عارف به ايام و اخبار مردم . او راست كتابى مشهور در تاريخ امم و ملوك و كتابى در تفسير قرآن كه كس مانند آن تصنيف نكرده است و كتابى موسوم به تهذيب الآثار و من كتابى جز آن در اين معنى نديدهام ولى آن را به پايان نياورده است . او را در اصول و فروع فقه نيز آثار بسيار است و برگزيدهاى از اقوال فقها گردآورده است .
خطيب گويد : از على بن عبيد الله لغوى سمسمى حكايت شده كه محمد بن جرير طبرى مدت چهل سال ، در هر روز چهل ورقه مىنوشت . ابو حامد اسفراينى گويد كه اگر كسى براى دست يافتن به تفسير محمد بن جرير به چين هم برود كار زيادى نكرده است .
و خطيب از قاضى ابو عمر عبيد الله بن احمد سمسار و ابو القاسم عقيل ورّاق حكايت كند كه ابو جعفر طبرى به اصحابش گفت : آيا تفسير قرآن مىخواهيد ؟ گفتند : به چه مقدار ؟
گفت : سى هزار ورقه . گفتند : عمر كس بدان وفا نكند ، پس آن را در سه هزار ورقه مختصر كرد . نيز گفت : آيا تاريخ عالم را از آدم تا به اين زمان مىخواهيد ؟ گفتند : به چه مقدار .
همان مقدار كه در تفسير گفته بود ، بگفت . آنان نيز از وفا نكردن عمر گفتند . طبرى گفت :
انا للّه همتها مرده است . پس آن را مانند تفسير به همان مقدار مختصر نمود .
و نيز خطيب از ابو بكر بن بالويه حكايت كند كه گفت : ابو بكر محمد بن اسحاق يعنى ابن خزيمه مرا گفت كه شنيدهام كه تو تفسير طبرى را نوشتهاى . گفتم : آرى ، تفسير را بر ما املا كرد و ما مىنوشتيم . پرسيد : در چه مدت . گفتم از سال هشتاد و سه تا نود . و گويد كه ابو بكر آن را از من به عاريه گرفت و پس از سالى چند بازش آورد و گفت : اين كتاب را از آغاز تا انجام خواندم بر روى زمين كسى را دانشمندتر از ابن جرير نمىشناسم .
حنبليان بر او ستم كردند و او را از تدريس منع كردند و نمىگذاشتند كه كسى به سخن او گوش دهد . از اوست : [ 1 ]
خلقان لا ارضى طريقهما * تيه الغنى و مذلّة الفقر
فاذا غنيت فلا تكن بطرا * و اذا افتقرت فته على الدّهر
هامش
[ 1 ] حاصل معنى : دو صفتند كه من شيوهء آنها را نيكو نمىدانم ، خودپسندى توانگرى و خوارمايگى بينوايى . چون توانگر شدى سرمست مشو و چون فقير گشتى بر روزگار فخر به فروش .