التقريب لحدود المنطق را تأليف كرد . و در آن بسط مقال داد ، در تبيين راههاى شناخت و آن را با امثال فقهى و شرعى بياميخت و با ارسطو ، واضع اين علم ، در پارهاى از اصول آن مخالفت ورزيد . البته اين مخالفت ، مخالفت كسى بود كه غرض ارسطو را در نيافته و در فهم آثارش رنج نبرده بود . ازاينرو ، كتاب او حاوى غلطها و سقطهاى بسيار است . سپس به فرا گرفتن علوم شريعت پرداخت و در آن علوم به درجتى رسيد كه در اندلس كس بدان درجت نرسيده بود . كتابهايى نوشت بيشتر در اصول فقه و فروع آن بر مذهبى كه خود برگزيده بود . يعنى مذهب داود بن على بن خلف اصفهانى ، كه از اهل ظاهر بود ، و از نافيان قياس و تعليل .
پسرش ابو رافع فضل مىگفت كه شمار تأليفات پدرش در فقه و حديث و اصول و ملل و نحل و جز آنها از تاريخ و علم انساب و كتب ادب و ردّ بر معارضان حدود چهار صد جلد است ، مشتمل بر هشتاد هزار ورقه . و اين چيزى است كه پيش از او كسى را جز ابو جعفر محمد بن جرير طبرى به اين كثرت تأليفات نمىشناسيم . زيرا مجموع آثار طبرى را به روزهاى عمرش بخش كردند در هر روز چهارده ورقه بود . ابو محمد بن حزم را ، بجز اين علوم كه برشمرديم ، از علم نحو و لغت و نيز شعر و خطابه بهرهاى وافر بود .
گويند كه ابن حزم را با فقيه ابو الوليد سليمان بن سعيد بن ايوب باجى صاحب كتاب المنتقى و الاستغناء و غيره مناظرهاى در گرفت . ابو الوليد گفت : مرا معذور دار كه بيشتر مطالعهء من در نور چراغهاى پاسبانان بوده . ابن حزم گفت : تو مرا معذور دار كه بيشتر مطالعهء من بر تختهاى طلا و نقره بوده . مىخواست بگويد كه توانگرى بيش از فقر آفت علم است .
امام ابو محمد عبد الله بن محمد بن العربى اندلسى گويد : امام ابو محمد على بن احمد بن سعيد بن حزم در قريهء خود در غرب اندلس بر ساحل خليجى از درياى اعظم در ماه جمادى الاولى سال 457 وفات كرد . قريهاى كه نصف فرسخ از اونبه دور است و آن را متليجم [ 1 ] گويند . اين قريه ملك او بود و ملك اجداد او . ابن حزم در قرطبه به دنيا آمد و جدّش سعيد در اونبه . وى از اونبه به قرطبه رخت كشيد و در آنجا عهدهدار امر وزارت شد . سپس پسرش على نيز به همان مقام رسيد . از آغاز بلوغ تا بيست و ششسالگى در
هامش
[ 1 ] م : متلجتم و گويد كه اين همان منت ليشم است كه ابن خلكان ضبط كرده و در معجم البلدان متلجتم آمده است .