و لا علمك البكىّ بشاف [ 1 ] * لعن اللّه كلّ شعر و نحو
و عروض يجيء من سيراف
محمد بن اسحاق نديم ذكر او آورده و گفته است [ 2 ] كه ابو محمد [ 3 ] فرزند ابو سعيد مرا گفت كه ابو سعيد در سيراف متولد شد و در آنجا تحصيل علم را آغاز كرد . هنوز بيستساله نشده بود كه از آنجا بيرون آمد و به عمان رفت . در عمان فقه آموخت سپس به سيراف بازگشت و بار ديگر رخت سفر بست و به عسكر شد و زمانى در آنجا زيست .
مؤلف گويد كه پندارم كه در آنجا نزد مبرمان به تحصيل پرداخته . وى فقيهى بر مذهب عراقيان بود . پس از آنجا رهسپار بغداد شد و قائم مقام ابو محمد بن معروف قاضيالقضات جانب شرقى شد . وى استاد او در نجوم بود . سپس كار قضاوت هر دو جانب بغداد را به او واگذاشت . تولد او پيش از سال 290 بوده است .
از آثار اوست : كتاب شرح سيبويه ، الفات القطع و الوصل ، كتاب اخبار النحويين البصريين ، كتاب شرح مقصورة ابن دريد ، كتاب الاقناع فى النحو . اين كتاب را به پايان نرساند فرزندش يوسف آن را تمام كرد . يوسف مىگفت : پدرم نحو را از آسمان به زمين آورد . يعنى آن را آسان نمود به گونهاى كه نيازى به مفسر نداشت . ديگر از آثار اوست :
كتاب شواهد كتاب سيبويه ، كتاب الوقف و الابتداء ، كتاب صنعة الشعر و البلاغة ، كتاب المدخل الى كتاب سيبويه ، كتاب جزيرة العرب .
ابو حيان توحيدى در كتابى كه در تقريظ و تمجيد عمرو بن بحر جاحظ نوشته به ذكر جماعتى از پيشوايان دانش پرداخته كه جاحظ را مقدم مىداشتند و او را برترى مىدادند و گويد از ايشان بود ، ابو سعيد سيرافى شيخ الشيوخ و امام الائمه در شناخت نحو و فقه و لغت و شعر و عروض و قوافى و قرآن و فرايض و حديث و كلام و حساب و هندسه . در مسجد رصافه پنجاه سال بر مذهب ابو حنيفه تدريس كرد و خطا و لغزشى از او ديده نشد . و در بغداد بر مسند قضا مىنشست و كتاب سيبويه را شرح كرده و در سه هزار ورقه كه كس نه با او برابرى تواند و نه بر او پيشى گرفته . افزون بر اين ، صاحب ديانت و امانت و وثوق و روايت بود . چهل سال روزها روزه مىداشت . وى صائم الدهر بود .
هامش
[ 1 ] م : كاف .
[ 2 ] الفهرست : 68 .
[ 3 ] او يوسف بن ابى سعيد است . در م : ابو احمد .