خود جز به كنيه نمىآورد تا معلوم نشود كه از موالى است . او را ملك النّحاة مىگفتند .
حافظ ابو القاسم على بن عساكر گويد [ 1 ] كه مرا گفت كه در سال 489 در بغداد زاده شده و در جانب غربى ، در كوچهء دار الرقيق سكونت گرفت . سپس به جانب شرقى نقل كرد ، در جوار حرم خلافت . در آنجا علم آموخت تا سر آمد شد . حديث را از شريف ابو طالب زينبى آموخت و فقه را نزد احمد اشنهى خواند و اصول فقه را نزد ابو الفتح بن برهان [ 2 ] و علم خلاف را نزد اسعد ميهنى [ 3 ] و نحو را نزد ابو الحسن على بن ابى زيد استرآبادى فصيحى . تا آنجا كه خود به تدريس نشست . سپس به بلاد خراسان و كرمان و غزنه سفر كرد و به شام داخل شد و وارد دمشق گرديد . سپس از دمشق بيرون رفت و بار ديگر به آنجا بازگشت و تا پايان عمر در آنجا زيست . در نهم شوال سال 568 در آنجا وفات كرد و در مقبرهء باب الصغير به خاكش سپردند ، عمرش نزديك به هشتاد بود .
ملك النحاة مردى صحيح الاعتقاد و كريم النفس بود . نام تأليفاتش را ذكر كرده است :
كتاب الحاوى ، در نحو در دو مجلّد ، كتاب العمد ، در نحو يك مجلد ، كه كتابى نفيس است ؛ كتاب المقتصد ، در تصريف در يك مجلد ضخيم ، كتاب اسلوب الحق فى تقليل القراءات العشر و شيء من الشواذ ، در دو مجلد ؛ كتاب التذكرة السّفريّة كه به چهار صد كرّاسه رسيده ؛ كتاب العروض كه مختصر و اصلاح شده است ، كتاب الفقه على مذهب الشافعى كه حاكم از آن نام برده در دو مجلّد ، كتاب مختصرى در اصول الفقه ، كتاب مختصرى در اصول دين ، ديوان شعر ، كتاب المقامات به شيوهء حريرى .
بلطى گويد كه چون ملك النّحاة به شام آمد سه تن از شاعران او را نكوهش كردند :
ابن منير ، قيسرانى و شريف واسطى . ابن صوفى نيز به او آن چنان كه بايد نپرداخت و صلتى در حدّ مدح او نداد . وى به موصل بازگشت و جمال الدين و جماعتى از رؤسا و قضات آن را مدح گفت . چون از موصل ملول شد گفتندش كه چه مىشد اگر به شام بازمىگشتى .
گفت : به شام بازنمىگردم ، مگر هنگامى كه ابن صوفى و ابن منير و قيسرانى و شريف واسطى مرده باشند . شريف واسطى به قتل رسيد و ابن منير و قيسرانى نيز در مدت يك سال از دنيا رفتند و چند ماه بعد از آنها ابن صوفى هم بدرود حيات گفت .
هامش
[ 1 ] تهذيب ابن عساكر 4 : 169 . انباه الرواة نيز آن را نقل كرده 308 و بغية الطلب 4 : 230 .
[ 2 ] وى احمد بن على بن برهان است .
[ 3 ] اسعد بن محمد بن ابى نصر ميهنى بعد از سال 520 وفات كرد ( بنگريد به طبقات الشافعية ) .