محمد بن اسحاق نديم از او ياد نموده و گفته است كه از آثار او كتاب المبتدا است .
251 - اسماعيل بن قاسم بن عيذون [ 1 ]
معروف به ابو على قالى بغدادى . از موالى عبد الملك بن مروان بود . در منازجرد ، از ديار بكر ، متولد شد و به سال 303 به بغداد در آمد و تا سال 328 در آنجا درنگ كرد . در قرطبه در گذشت ، در ربيع الآخر سال 356 . ولادتش در سال 208 بود و وفاتش در ايام حكم مستنصر . از ابو القاسم عبد اللّه بن محمد بن عبد العزيز بغوى و ابو سعيد حسين بن على بن زكريا و ابو بكر عبد اللّه بن ابى داود سجستانى سماع حديث كرد و نزد ابو بكر بن دريد و ابو بكر بن سرّاج و ابو عبد اللّه نفطويه و ابو اسحاق زجّاج و ابو الحسن على بن سليمان اخفش علم آموخت و كتاب سيبويه را نزد ابن درستويه خواند . حرف به حرف آن را از او پرسيد . اما نسبت او ، وى منسوب به قالىقلاست ، شهرى از اعمال ارمينيه .
خود گويد [ 2 ] : از هنگامى كه به بغداد وارد شدم خود را به قالىقلا منسوب داشتم . بدين اميد كه سودمند افتد ، زيرا آنجا يكى از ثغور مسلمانان است و مرابطين پيوسته در آنجا باشند . پس از چندى كه از ماندن در عراق فايدت و بهرهاى نيافت رهسپار بلاد مغرب شد . در ايام الحكم المستنصر باللّه [ 3 ] به آنجا رسيد . اين حكم نخستين امويانى است كه در مغرب عنوان امير المؤمنين يافت [ 4 ] . پيشينيان او را ، كه در ديار غرب بودند ، بنى الخلائف مىگفتند . قالى در سال 330 وارد اندلس شد . صاحب اندلس او را اكرام كرد و او باقى عمر خود را در آنجا به سر آورد . كتابهاى خود را براى دانشپژوهان از حفظ املا مىكرد .
كتاب امالى او كه امروز در دست مردم است كتابى بسيار سودمند است .
ابو محمد بن حزم گويد : كتاب نوادر ابو على قالى با كامل ابو العباس مبرد همسرى مىكند . جز آنكه كتاب ابو العباس از حيث نحو و خبر مطالب بيشترى دارد و كتاب ابو على
هامش
[ 1 ] طبقات الزبيدى : 185 - 186 ، جذوة المقتبس : 155 ، ( بغية الملتمس ، رقم 547 ) ، تاريخ ابن الفرضى 1 : 83 ، انباه الرواة 1 : 204 ، ابن خلكان 1 : 226 ، سير الذهبى 16 : 45 ، الوافى 9 : 190 ، بغية الوعاة 1 : 453 ، نفح الطّيب 3 : 70 ، الشذرات 3 : 18 ، مرآة الجنان 2 : 359 ، المقفّى 2 : 107 .
[ 2 ] الجذوة : 156 ، طبقات الزبيدى : 188 .
[ 3 ] صحيح اين است كه در ايام عبد الرحمن الناصر ، پدر حكم ، به مغرب رفت و در آن ايام حكم از سوى پدر عهدهدار امور اهل علم بود .
[ 4 ] نخستين كسى كه در اندلس امير المؤمنين خوانده شد عبد الرحمن پدر حكم بود ، در سال 317 .