بود - پديدار شد . رسول خدا ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) او را فرا خواند و به وى فرمود :
بر اساس چه هدفى تو و يارانت مرا دشنام مىگوئيد ؟ اين مرد رفت و اصحاب و ياران خود را نزد آنحضرت احضار كرد . آنان سوگند ياد كردند كه به آنحضرت دشنام نگفتند . [ و با اين سوگند دروغ كارى كردند كه رسول خدا ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) از آنها درگذشت . به دنبال اين جريان آيهء زير نازل گرديد : « 232 » « يَحْلِفُونَ بِاللَّه ما قالُوا وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا وَما نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّه وَرَسُولُه مِنْ فَضْلِه فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّه عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَالآخِرَةِ وَما لَهُمْ فِي الأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ » ( توبه : 74 ) :
به خدا سوگند ياد مىكنند كه دشنام نگفتند ، در حالى كه آنان كلمه و گفتار كفرآميزى بر زبان آوردند ، و پس از مسلمانى خويش كافر شدند ، و آهنگ هدفى كردند كه بدان دست نيافتند و با اينكه خدا و رسولش - به جهت اسلام ظاهرى آنان - از فضل و رحمت و مزاياى مسلمين برخوردارشان ساخت به كين و انتقام از مسلمين دست يازيدند . اگر اينان توبه كنند براى آنها بهتر است ، و اگر از توبه و پشيمانى روى گردان شوند خداوند متعال آنانرا در دنيا و آخرت با عذابى دردناك كيفر خواهد داد ، و ايشان در روى زمين از دوست و ياور و پشتيبان محروم خواهند بود .
در بارهء سبب نزول اين آيه روايات گوناگونى نقل شده است كه ما پارهاى از آنها را در زير مىآوريم :
جماعتى منافقان و رسول ( عليه السلام ) به غزاء تبوك شدند ، چون به خلوت با يكديگر بنشستندى رسول را ( عليه السلام ) ناسزا گفتندى . روزى حذيفة [ بن اليمان ] حديث ايشان بشنيد و نقل كرد با رسول ( عليه السلام ) . رسول ، ايشان را بخواند و ملامت كرد . ايشان سوگند خوردند كه نگفتند . خداى تعالى اين آيه فرستاد : « يَحْلِفُونَ بِاللَّه ما قالُوا . . . » « 233 »
كلبى و عروه و محمد بن اسحق گفتند : آيت در جلاس بن سويد [ بن صامت - كه از شركت در غزوه تبوك تخلف كرده بود - ] آمد ، و سبب آن بود كه رسول ( عليه السلام ) يكروز در تبوك خطبه مىكرد و در آنجا ذكر منافقان كرد و ايشان را « رجس » خواند . جلاس گفت : اگر محمد [ صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ] - در اينكه
هامش
232 - و نيز بنگريد به : مجمع البيان 5 / 51 . الميزان 9 / 343 تفسير القرآن العظيم 2 / 372 . لباب النقول ، ص 271 ، 272 .
233 - روض الجنان 5 / 216 . مجمع البيان 5 / 51 . و با اندكى اضافات بنگريد به : اسباب النزول : واحدى ، ص 144 .