( توبه : 91 - 93 ) :
بر ضعفا : [ زنان و كودكان و سالخوردگان از كار افتاده ] و بر بيماران ، و بر كسانى كه فاقد هزينهء خروج و وسائل سفر هستند جرمى نيست كه در جنگ شركت نكنند ، اما مشروط بر آنكه خيرخواه و دلسوز نسبت به فرمان خدا و رسولش باشند ، و عمل آنها از هرگونه شائبه ها پاكيزه باشد ، و هيچ راه براى سرزنش كسانى كه نيكخواه و نيكوكار هستند وجود ندارد . و نيز براى عدم شركت در جنگ جرمى وجود ندارد براى كسانى كه نزد تو مىآيند و از تو مركب مىخواهند تا همراه تو در جهاد شركت جويند ، [ چرا كه فاقد وسيله از لحاظ مال و سلاح مىباشند ] تو در مقابل درخواست آنها مىگوئى چيزى ندارم و مركبى نمىيابم تا شما سوار بر آن گرديد . مردمى اين چنين كه فاقد وسيله هستند با دست خالى از پيش تو برمىگردند ، آن هم در حالى كه ديدگان آنها - به علت غم و اندوه محروميت از شركت در جنگ - اشك مىريزد ، چرا كه مىبينند فاقد وسيله و هزينه براى شركت در نبرد با كفار مىباشند . راه براى عقاب و سرزنش فراسوى آن مردمى گشوده است كه از تو اجازهء عدم شركت در جنگ را درخواست مىكنند ، و در حالى كه داراى هزينه و مال و واجد توانائى براى شركت در جهاد مىباشند . اينان بر خود پسنديدند كه با كودكان و زنان و به سان آنها از شركت در جنگ بىبهره باشند . خداى متعال مهر نفاق بر دل آنها نهاد تا فراسوى علم و آگاهى راه و مجراى نفوذ نور و روشنائى در دل آنها وجود نداشته باشد .
بر حسب نظريهء سيوطى بايد بگوئيم كه يك سبب ، باعث نزول اين آيات و آيهء قبل گرديد . و اين سبب عبارت از سؤال مرد نابينائى بود كه گاهى از او با عنوان « عبد اللَّه بن ام مكتوم » ياد مىكنند .
مرحوم طبرسى در بارهء سبب نزول اين آيات رواياتى مىآورد كه ما با توجه به مراجع ديگر از آنها ياد مىكنيم :
- گويند : آيهء اول در بارهء عبد اللَّه بن زائده - كه همان عبد اللَّه بن ام مكتوم مىباشد و مردى نابينا بوده است - نازل گرديد . وى حضور رسول خدا ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) رسيد و عرض كرد : يا نبى اللَّه ، من مردى سالخوردهء نابينا و كمتوان از لحاظ مالى ، و ضعيف البنيه هستم و كسى هم ندارم كه دست مرا بگيرد . آيا من مجازم كه در جنگ شركت نكنم و از جهاد معاف باشم ؟ نبى اكرم ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) [ لحظاتى ] سكوت كرد . به دنبال آن خداوند متعال آيهء مذكور را نازل كرد . « 226 »
هامش
226 - مجمع البيان 5 / 60 . كشف الاسرار 4 / 92 . الميزان 9 / 368 .