و نثار جانهاى خويش جهاد مىكنند برابر نيستند ، و خداوند آن كسانى را كه با اموال و جاننثارى خود در راه خدا به جهاد برمىخيزند بر چنان افراد خانه نشين و بر كنار نشستهء از جنگ با پايهاى رفيع برترى داده است و همهء آنها را به بهشت نويد داده ، و همين مجاهدان را بر تن آسانان با پاداشى عظيم فزونى بخشيده است ، بايد اين پاداش را از درجات بهشتى و آمرزش و رحمتى از سوى خدا برشمرد ، كه خداوند آمرزندهء مهربان است .
در اين اثناء [ عبد اللَّه بن ام مكتوم ] « 219 » نزد نبى اكرم ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) آمد و عرض كرد : يا رسول اللَّه ، اگر من در خود توان جهاد را مىيافتم بدان قيام مىكردم ( بايد توجه داشت كه چون ابن ام مكتوم نابينا بود اين مطلب را با آنحضرت در ميان گذاشت كه من به علت فقدان بينائى از شركت در جنگ معذور هستم ) . خداوند متعال ، « غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ » را نازل فرمود [ مبنى بر اينكه نابينايان از شركت در جنگ معاف هستند ] .
بررسى اقوال مفسرين راجع به سبب نزول آيه هاى ياد شده :
1 - آيهء مذكور در بارهء كعب بن مالك ( از بنى سلمه ) و مرارة بن ربيع ( از بنى عمرو بن عوف ) و هلال بن اميه ( از قبيلهء بنى واقف ) نازل شده كه در غزوهء تبوك از شركت در جنگ تخلف كردند ، و نيز خداوند عبد اللَّه بن ام مكتوم را - به خاطر اينكه نابينا بود - ضمن آيهء مذكور از شركت در جنگ معاف كرد . ابو حمزهء ثمالى اين حديث را در تفسير خود آورده است . « 220 »
2 - زيد بن ثابت مىگفت : آنگاه كه « لا يستوى القاعدون من المؤمنين و المجاهدون فى سبيل الله . . . » نازل شده بود و در ضمن آن « غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ » ياد نشده بود نزد نبى اكرم ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) به سر مىبردم . ابن ام مكتوم عرض كرد : من اعمى هستم و فاقد بينائى مىباشم . در اين أثناء حالت نزول وحى بر آنحضرت عارض شد ، آنگاه اين حالت بر طرف شد ، و فرمود : بنويس : « لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ . . . » .
هامش
219 - عبد اللَّه عمرو بن قيس بن زائدة بن اصمّ ( م 23 ه ق ) اندكى قبل از عمر بن خطاب از دنيا رفت . وى صحابى شجاع و نابينا بود كه در مكه اسلام آورد و پس از وقعهء بدر به مدينه مهاجرت كرد . او و بلال در مدينهء مؤذن رسول خدا ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) بودند : ابن ام مكتوم شبها ، و بلال به هنگام طلوع فجر ، مؤذّن آنحضرت بودند . پيامبر اكرم ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) مىفرمود : آنگاه كه صداى اذان بلال را شنيديد خوردن و نوشيدن را ترك كنيد ، چرا كه همزمان با اذان او صبح فرا رسيده است . آنحضرت عبد اللَّهام مكتوم را در غزوات جانشين خود در مدينه قرار مىداد . وى در جنگ قادسيه شركت جست . ( سفينة البحار 3 / 470 . الاعلام 5 / 255 ) .
220 - رك : مجمع البيان 3 / 96 . التفسير الصافى 1 / 449 ، 450 .