زيد مىگفت : من آن را نگاشتم . « 221 »
3 - اين آيت در فضل مجاهدان است ، و افزونى درجات ايشان بر درجات ديگر مسلمانان . و قعود در اين آيت ، تخلف است از جهاد ، چنان كه جائى ديگر گفت : « وَقِيلَ اقْعُدُوا » ، « فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ » ، « ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ » ، « وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّه وَرَسُولَه » ، اين همه ، تخلف از جهاد است نه قعود حقيقى است بر عجز . چون اين آيت آمد عبد اللَّه بن ام مكتوم بن عمرو ( مؤذّن مصطفى ) و عبد اللَّه بن جحش - كه هر دو نابينا بودند - گفتند : يا رسول اللَّه ، رب العزه فضل مجاهدان بر قاعدان مىنهد و بندگان را به جهاد مىفرمايد ، و حال ما اين است كه مىبينى و مىدانى و ما را آرزوى جهاد است ؟ در آن حال جبرئيل آمد و عذر ايشان آورد : « غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ » . « 222 »
4 - از براء [ بن عازب ] روايت شده است كه مىگفت : وقتى « لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ » نازل شد نبى اكرم ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) فرمود : زيد بن ثابت را فراخوانيد و به او بگوئيد كه كتف و دوات و يا لوح را با خود بياورد وقتى آمد به او فرمود :
برايم بنويس : « لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ » . تصور مىكنم گفت :
« . . . وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّه » . ابن ام مكتوم گفت : يا رسول اللَّه « بعينى ضرر » ، يعنى چشمانم از كار افتاده و نابينا هستم ؟ براء گفت : قبل از آنكه از جاى برخيزد و برود « غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ » نازل شد . « 223 »
5 - از عبد الرحمن بن ابى ليلى روايت شده است كه مىگفت : اين آيت قبلا چنين آمد كه « لا يَسْتَوِى الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنينَ وَالْمُجاهِدُونَ » . عبد اللَّه بن ام مكتوم دعا كرد و گفت : « اللَّهمَّ انزل عذرى » : بار خدايا عذر من فرو فرست . خداى تعالى بفرستاد :
« غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ » و بفرمود : كه به جاى خود بنه . [ و عبد اللَّه بن ام مكتوم ] پس از آن به غزا رفتى و گفتى : مرا راست بدارى در برابر دشمن و رايت به من دهى كه من نيگريزم و نتوانم گريختن . « 224 »
6 - از خود زيد بن ثابت روايت شده است كه مىگفت : من در كنار نبى اكرم ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) نشسته بودم كه وحى بر آن حضرت نازل شد ، و آن آرامش خاص
هامش
221 - مجمع البيان 3 / 96 ، 97 .
222 - كشف الاسرار 2 / 646 . و نيز بنگريد به : روض الجنان 3 / 263 . لباب النقول ، ص 184 . جامع البيان 5 / 145 .
223 - اسباب النزول : واحدى ، ص 101 . و نيز با تفاوت اندكى بنگريد به : تفسير القرآن العظيم 1 / 540 . لباب النقول ، ص 184 ) .
224 - روض الجنان 3 / 263 .