يادآورى نكتهاى سودمند ايجاد دگرگونى در تعبير مربوط به اسباب النزول از سوى راويان حديث
گاهى ممكن است در مورد آيه و يا آياتى ، دو گونه قضيه و جريان و رويداد در حديثهاى مختلف روايت شده باشد ، امّا در يكى از آنها كلمه و تعبير « فتلا پس به دنبال آن تلاوت كرد » و يا « فقرأ پس به دنبال آن قرائت كرد » آمده باشد ، لكن راوى در مورد آن دچار اشتباه گشته و تعبير را دگرگون سازد و به جاى آن مىگويد : « فنزل » و يا « فانزل اللَّه » در چنين صورتى اگر اين تغيير و ايجاد دگرگونى از طرف راوى احراز شود ، نبايد جمله « فنزل » و امثال آن را بيانگر آن دانست كه آيه و يا آيات مورد نظر بلافاصله در همان زمان به دنبال آن قضيه نازل شده است ، و سر انجام آن قضيهاى را - كه قبل از تلاوت و قرائت آيه و يا آيات - در حديث آمده است نبايد سبب نزول آن دانست ، بلكه بايد قضيه ديگر را سبب نزول آن تلقى كرد كه كلمهء « فنزل » در آن قضيه واقعا در حديث آمده باشد .
ما براى روشن شدن مطلب دو مثال را در زير مىآوريم
مثال اول - آيهء : « وَما قَدَرُوا اللَّه حَقَّ قَدْرِه إِذْ قالُوا . . . »
:
ترمذى از ابن عباس حديثى آورده - و آن را نيز صحيح بر شمرده - كه وى مىگفت : مردى يهودى بر نبى اكرم ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) گذر كرد ، به آنحضرت عرضه داشت : اى ابا القاسم ، چه گونه پاسخ مىدهى اگر بپرسيم چنانچه خداوند آسمانها بر اين طرز ، زمين را بر اين كيفيت ، و آب را بر اين گونه ، و كوهها را بدين وضع ، و همهء خلق و آفريده را بر اين اساس مىنهاد ؟ يعنى اگر اين آفريده ها را طورى ديگر مىآفريد بهتر و شايسته تر نبود ؟
به دنبال حديث ، عبارت زير آمده است .
فانزل اللَّه : « وَما قَدَرُوا اللَّه حَقَّ قَدْرِه . . . » يعنى خداوند متعال آيهء زير را نازل كرد :
اسباب النزول ( فارسي ) — صفحة 221
مساهمون: السيد محمد باقر حجتي
ص٢٢١