اكرم ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) فرمود : اى خوله « 125 » ، چه حادثهاى در خانهء رسول خدا روى داده است كه جبرائيل نزد من نمىآيد . خوله مىگويد : من با خود گفتم : چه خوب و بجا است كه من خانه را سر و سامان داده و آن را رُفت و روب نمايم . جارو را زير تخت كشاندم كه در نتيجه ، آن توله سگ را بيرون آوردم . به دنبال نظافت خانه ديدم رسول خدا ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) در حالى كه چانه و محاسنش مىلرزيد وارد شد - و معمولا وقتى كه بر آنحضرت وحى نازل مىگرديد رعشه و لرزش اندامش را فرا مىگرفت - خداوند متعال از پى نظافت خانه ، « وَالضُّحى . . . » تا « . . . فَتَرْضى » را نازل كرد . « 126 »
ابن حجر عسقلانى در « فتح البارى فى شرح صحيح البخارى » مىگويد : قضيهء تأخير جبرائيل براى نزول وحى - به خاطر وجود توله سگى كه زير تخت نبى اكرم ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) مرده بود - قضيه و داستانى مشهور « 127 » مىباشد ، لكن بر شمردن اين قضيه به عنوان سبب نزول آيات سورهء « و الضحى » را بايد « غريب » « 128 » تلقى كرد ، علاوه بر آنكه در
هامش
125 - همان زنى كه ما از او به عنوان خدمتكار رسول خدا ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) ياد كرديم .
126 - و نيز بنگريد به : اسباب النزول : واحدى ، ص 256 . كشف الاسرار 10 / 522 . [ . . . ]
127 - مشهور عبارت از حديثى است كه در ميان مردم كسب شهرت كرده است ، اعم از آنكه داراى اصل و اساس روائى باشد يا نه ، يا داراى يك اسناد و يا بيشتر ، و يا اساسا داراى اسناد نباشد ، و يا داراى اسناد موضوع و مجعول باشد . مدار حديث مشهور اين است كه در ميان مردم داراى شهرت باشد و لو آنكه موضوع و مجعول باشد ( التعريف بالقرآن و الحديث ، ص 246 ) .
128 - حديث غريب عبارت از حديثى است كه تنها يك راوى در يكى از طبقات بعد از صحابه آن را روايت كرده باشد .
اگر غرابت و تفرد در روايت مربوط به تابعى باشد - اعم از آنكه اين غرابت فقط مربوط به خود او و يا مربوط به او و كسى كه پس از او است و يا مربوط به تمام روايان بعد از صحابى و يا در اكثر سندى كه پس از صحابى ياد مىشود باشد - اين حديث را « غريب مطلق » مىنامند .
حديث غريب را به چند دسته تقسيم مىكنند :
اول - غريب الاسناد ، و آن عبارت از حديثى است كه در تمام طبقات فقط يك نفر آن هم از يك نفر نقل كرده باشد ، و يا حديثى است كه يك نفر آن را نقل كرده ، ولى متن آن به طريق ديگرى معروف باشد ، اين گونه حديث را « مفرد » گويند .
دوم - غريب المتن و الاسناد ، و آن حديث معروفى است كه متن آن توسط جمعى از صحابه نقل شده ، و يا يك نفر فقط از فردى صحابى - كه ديگران از او نقل نكردهاند - روايت كند . حديث غريب غالبا غير صحيح است .
سوم - غريب المتن مفرد ، و آن حديثى است كه در طبقهء اول و يا در نقل از شيخ حديث فقط يك نفر آن را روايت كرده باشد ، اگر چه در طبقات بعدى اشتهار يافته و جمعى آن را نقل كرده باشند ، مانند حديث « انّما الاعمال بالنّيات » كه فقط عمر بن الخطاب آن را نقل نموده ، و از وى فقط علقمة بن وقاص ليثى ، و از علقمه فقط محمد بن ابراهيم تميمى ، و از او فقط يحيى بن سعيد نقل كرده است ، ولى از يحيى جمع كثيرى ، در حدود دويست نفر نقل روايت كردهاند .
غريب را به اعتبارى « مفرد » مىنامند . و اگر چنانچه در طبقات بعد ، عدهء كثيرى نقل كنند به اين اعتبار آن را « مشهور » نيز مىنامند ، مانند همان حديث « انّما الاعمال بالنّيات » .
چهارم - غريب الالفاظ : خبرى است كه لغات و الفاظ و تعابيرى مشكل و بدور از استعمال در آن يافت شود ( بنگريد به : التعريف بالقرآن و الحديث ، ص 249 . دراية الحديث : كاظم مدير شانه چى ، ص 52 - 54 ) .