آورديم از نو بنا كردند . آنان در سواحل دريا و حوالى آن ، شهرهاى بزرگ و استوار و مشهور بنا كردند كه آثار برخى از آنها تا به امروز باقى است مانند : سبيطله و جلولا و مرناق و وطاقه و زانه و غير آنها ، شهرهايى كه مسلمانان عرب در آغاز فتح به هنگام استيلايشان بر مغرب ويران نمودند . بربرها در آن ايام به كيش فاتحان يعنى كيش مسيحى بودند و به آنان مال المصالحه و خراج مىپرداختند .
بربرها در ضواحى ، يعنى بيرون شهرها كه به سبب وجود سپاهيان فاتح وحشتانگيز شده بود ، خود داراى آلت و عدت و رؤسا و فرمانروايان بودند و امرايشان تن به ذلت نمىدادند روميان و فرنگان نيز آنان را كه در ضواحيشان مىزيستند نمىآزردند و به خشم نمىآوردند .
اسلام آمد بربرها در مملكتى بودند كه روميان بر آن غلبه يافته بودند و به هرقل ( هراكليوس ) پادشاه قسطنطينيه ماليات مىپرداختند . مقوقس فرمانرواى اسكندريه و برقه و مصر نيز خراجگزار او بود . همچنين فرمانرواى طرابلس و لبده و صبره و فرمانرواى صقليه و فرمانرواى گوتى اندلس كه مغلوب روم شده بودند به روميان خراج مىدادند و مذهب مسيحى را از آنان گرفته بودند البته فرنگان زمام امور افريقيه را در دست داشتند و روميان را در آنجا فرمانروايى نبود بلكه آن گروه از روميان كه در افريقيه بودند در زمرهء لشكريان فرنگان بودند . آنچه در كتب تاريخ فتح اسلامى در افريقيه سخن از روم رفته مراد فرنگان است و عنوان روم از روى تغليب است .
زيرا عربها در آن ايام فرنگان را نمىشناختند و چون هر چه در شام جنگيده بودند با روميان بود ، از اين رو مىپنداشتند كه روميان عنوان همهء امم مسيحى است و هرقل پادشاه همهء مسيحيان است . پس رومى واژهاى شد كه بر تمام مسيحيان اطلاق مىشد .
اكنون به نقل اخبار آنچنانكه هست پرداخته مىشود . جرجير [ 1 ] [ گرگوريوس ] كه به هنگام فتح كشته شد از فرنگان است نه از روميان . همچنين امتى كه در افريقيه آمد و بربرها را مغلوب نمود و در شهرها و دژهاى آن ديار فرود آمد از فرنگان بود . برخى از بربرها بر كيش يهود بودند و اين كيش را از بنى اسرائيل به هنگام گسترش و قوت دولتشان فرا گرفته بودند .
همچنين جراوه ساكنان جبل اوراس ، قبيلهء كاهنه كه در آغاز فتح اسلامى كشته شد و نيز قبايل نفوسه از بربرهاى افريقيه و قبايل فندلاوه و مديونه و بهلوله و غياته و بنى فازار از بربرهاى مغرب اقصى . تا آنگاه كه ادريس بزرگ از بنى حسن بن الحسن كه در مغرب و نواحى آن خروج كرد بقاياى اديان و مذاهب قديم را محو كرد . بعضى از بربرهاى افريقيه و مغرب كه تحت فرمانروايى روميان بودند بر كيش مسيحى بودند و ما از آن ياد كرديم . چون زمان فتح رسيد و مسلمانان در سال 29 هجرى ، در زمان عمر بن الخطاب ( رض ) لشكر به افريقيه بردند و عبد اللّه بن سعد بن ابى سرح - از بنى عامر بن لوى - بر آن ديار غلبه يافت ، جرجير
هامش
[ ( 1 ) ] مطابق ضبط نسخههاى خطىAوBوD.