اما عرض درياى روم در جايهاى مختلف متفاوت است . گاه به سمت جنوب مىگرايد گاه به جانب شمال . از اين رو شهرهايى كه در ساحل آن هستند از حيث عرض جغرافيايى مختلفاند .
زيرا عرض هر بلدى ارتفاع قطب شمالى آن است بر افق آن و آن نيز بعد ميان سمت الراس مردم آن ديار است و دايرهء معدل النهار .
سبب اين است كه زمين كروى شكل است و آسمان نيز بر فراز آن همانند اوست و افق بلد خط فاصل است ميان آنچه ديده نمىشود و آنچه ديده نمىشود از زمين و آسمان و فلك را دو قطب است .
چون يكى از آن دو بر رئوس معمور بالا آيد ديگرى به همان اندازه منخفض گردد . عمارت سراسر زمين در جانب شمالى بيشتر است و در جنوب چنان كه در جاى خود آمده است از عمران خبرى نيست كسى كه بر سطح زمين مىگذرد هر چه در جهتى پيشتر رود از سطح كره و از آسمان مقابل آن براى او ظاهر مىشود كه پيش از اين ظاهر نبود ، پس هر چه به سوى شمال پيش رود بعد قطب از افق بيشتر گردد و چون به سمت جنوب باز گردد نقصان گيرد . پس عرض سبته و طنجه كه بر ساحل تنگه و خليج آن دريا هستند « له » ( 35 درجه ) و چند دقيقه است . سپس دريا به جنوب مىپيچد و عرض تلمسان « لد » ( 34 درجه ) مىشود و نصف درجه و باز بيشتر به سوى جنوب مىپيچد و عرض و هران « لب » ( 32 درجه ) است بعدش اندكى از فاس بيشتر است زير فاس در عرض « لج » ( 33 درجه ) و دو دقيقه قرار دارد .
از اين رو عمران در مغرب اقصى داراى عرض شمالى بيشترى از عمران در مغرب اوسط است و آن به قدر تفاوت ميان عرض فاس و سبته است . و اين قطر به مثابه جزيرهاى است در ميان درياها . زيرا درياى روم به جنوب مىپيچد . سپس دريا بعد از وهران از سمت خود باز مىگردد پس عرض آن در تونس و الجزاير « له » ( 35 درجه ) مىشود همان گونه كه به هنگام بيرون آمدن از درياى زقاق بود . سپس در سمت شمال مىافزايد تا آنجا كه عرض بجايه و تونس « لو » و قابس « له » ( 35 درجه ) مىشود به همان اندازه كه عرض طنجه و سبته بود . سپس در جانب جنوبى مىافزايد و عرض برقه « لج » ( 33 درجه ) مىشود همانند عرض فاس و توزر و عرض اسكندريه « لا » ( 31 درجه ) است مانند عرض مراكش و اغمات . سپس دريا به سمت شمال مىپيچد نزد انعطاف آن تا پايان سمتش در سواحل شام .
اختلاف درجهء عرض جغرافيائى در ساحل جنوبى چنين است و ما را از وضع ساحل شمالى خبرى نيست . گشادگى پهناى اين دريا به نهصد ميل مىرسد يا در حدود نهصد ميل .
و اين فاصلهء ميان سواحل افريقيه است در جنوب و جنوه در ساحل شمالى .
بلاد ساحل جنوبى از مغرب اقصى و اوسط و افريقيه از خليج كه سرآغاز اين درياست عبارتاند از : طنجه ، سبته ، بادس ، غساسه ، هنين ، و هران ، الجزاير ، بجايه ، بونه ، تونس ، سوسه ، مهديه ، صفاقس ، قابس ، طرابلس و سواحل برقه و اسكندريه
تاريخ ابن خلدون ( فارسي ) — صفحة 95
مساهمون: ابن خلدون
ص٩٥