وسايل العباد في يوم التناد ( الفقه الإجمالي على مذهب أهل البيت ع ) — صفحة 124

مساله 1 : اگر تعارض ضررين باشد نسبت به شخص واحد قاعده تزاحم است بايد أقل الضررين را مراعاة نمايد نفياً للضرر الزايد ودر صورت تساوى ضررين مختار است على القاعدة لعدم الترجيح في البين وهذا واضح . مسئله 2 : در صورت تعارض ضررين فيمابين خود شخص وغير ، اگر غير كافر باشد در تمام فروض مسئله ضرر را از خود دفع نمايد ولو آن كه ضرر زيادى به كافر وارد آيد « لعلو المسلم ونفع السبيل للكافرين على المؤمنين » ( 1 ) وبه واسطه قيد « على المؤمن » كه در بعضي روايات است ومحمول است بر قيد توضيحي يعنى بر فرض كه اين قيد هم در روايات نباشد همان معنى مقيد متفاهم مىشود وچنانچه غير مسلم باشد رجحان علم وزهد وجهات ايمانى دخليت در ترجيح ندارد ( چنانچه نفى ضرر مسلم موجب رجحان بر نفى ضرر كافر مىباشد كماسبق ) . اما قلّت وكثرت ضرر مرجح واقع مىشود كه در صورت دوران امر بين ضرر نفس وضرر غير ابتداءً اگر چه بسيارى از فقهاء قائلند كه جايز است دفع ضرر از نفس نباتى اگر چه اضرار زيادتر به غير وارد آيد وليكن نظر به مدلول لا ضرر كه در موقع امتنان است ونسبت به نوع أمت است وافراد عبيد در نظر مولى يكسان است پس ضرر به هر كدام وارد آيد مثل ضرر به ديگرى است از اين جهت گوييم بايد مراعاة أقل الضررين شود دفعاً للضرر الزايد ، واين در صورتي است كه ابتداءً ضرر متوجه أحدهما نشده باشد كه در اين صورت جايز نيست دفع ضرر خود را به واسطه اضرار غير . مثلًا اگر از طرف ظالمي ضررى به شما متوجه شد وشما مىتوانيد ضرر را از خود دفع نماييد در صورتي كه آن ضرر را به ديگرى تحميل نماييد كه در اين فرض جايز نيست دفع ضرر از خود به اضرار غير چنانچه اگر ضررى متوجه غير باشد وممكن است شما متحمل ضررى أقل بشويد . ( 2 )