چون مفاد سه احتمال أخير يكى است وبراي تمسك به قاعده لا ضرر در موارد مختلفه تفاوتى ندارد ونزاع در تعيين كدام يك از احتمالات سه گانه نزاع لفظي وعلمي است لذا از اطناب كلام در نقض وابرام نسبت به ترجيح أحد احتمالات سه گانه أخير از جمله پنج احتمال صرف نظر مىنماييم وسه احتمال أخير را يك احتمال فرض مىكنم وگوييم در جمله لا ضرر امر داير است بين يكى از سه احتمال ، يا نهى باشد از اضرار يا مطلقاً ، يا نهى از اضرار به غير فقط ، يا اينكه اخبار باشد از نفى ضرر غير متدارك يعنى در شرع ضرر نيست وآنچه هم از ناحية شرع ضرر به نظر مىرسد تدارك آن به نفع شده پس آن ضرر به واسطه تدارك مبدل شده به نفع واز موضوع ضرر عرفاً يا عقلًا خارج شده واين احتمال را ممكن است بر حسب مفاد ونتيجة مثل سه احتمال أخير تعميم بدهيم وبگوييم از ناحية شرع ضررى نرسيده ونيست وآنچه رسيده است تدارك شده پس ترخيص اضرار بنفس وبه غير ضرر است براي غير ونرسيده ومنفى مىباشد يا اينكه گوييم ضرر بر عبد در شرع منفى است . ودر هر كجا ضرر به كسى رسيد بايد تدارك آن ضرر بشود پس در جنايات به ديات وقصاص ودر غصب به ردّ ودر اتلافات به ضمان ودر غبن به خيار تدارك شده وهر كجا تدارك ندارد ضرر منفى است مثل اضرار به نفس يا اينكه گوييم نفى ضرر غير متدارك معنى آن حرمت اضرار است الا به تدارك آن يعنى نهى از اضرار وبه اين معنى راجع مىشود به احتمال أول از پنج احتمال در مساله چنانچه بنا بر اينكه نفى ضرر غير متدارك اگر به نحو انشاء نباشد واخبار باشد از عدم ضرر غير متدارك اين احتمال در معنى راجع مىشود به احتمالات سه گانه اخيره كه اخبار بود از عدم جعل احكام ضررى پس اين احتمال دوم در مساله كه نفى ضرر غير متدارك است يا انشاء است يعنى حرمت اضرار . بنابراين راجع است به احتمال أول وفقط نهى است از اضرار به غير يا اينكه اخبار است از عدم حكم ضررى مگر با تدارك واين احتمال منافى با احتمالات سهگانه اخيره نيست بلكه مفاداً عين آنها است وشامل تمام موارد ضرر مىشود .
وسايل العباد في يوم التناد ( الفقه الإجمالي على مذهب أهل البيت ع ) — صفحة 115
مساهمون: شيخ احمد اهتمام (ملا احمد)
ص١١٥