ناگاه در راه وفات كرد [ 1 ] . او را در سال 203 در طوس به خاك سپردند . مأمون در سال 204 وارد بغداد شد . عم خود ابراهيم را دربند كرد ولى او را عفو نمود و فتنه را فرو نشاند .
در سالى 307 [ 2 ] عبد الرحمان بن احمد بن عبد اللّه بن محمد بن عمر بن على بن ابى طالب در يمن خروج كرد و به « الرضا من آل محمد » دعوت نمود . مردم يمن با او بيعت كردند ، مأمون يكى از موالى خود را به نام دينار به نبرد با او فرستاد . عبد الرحمان امان خواست .
دينار امانش داد و او سر بر خط فرمان نهاد .
آنگاه خروج زيديان در حجاز و عراق و جبال و ديلم روى در فزونى نهاد . جماعتى به مصر گريختند و جماعتى از ايشان دستگير گرديدند ولى رشته دعوت گسسته نگرديد .
نخستين كسى كه از آن ميان دعوت آشكار كرد محمد بن القاسم بن عمر بن على [ 3 ] زين العابدين بود . او در سال 219 از بيم معتصم بگريخت و به خراسان رفت . مردى زاهد و عابد بود . در طالقان خراسان استقرار يافت و مردم را به امامت خود خواند . همه زيديان دعوتش را پذيرا آمدند . عبد اللّه بن طاهر صاحب خراسان بر سر او سپاه فرستاد و او را مغلوب نمود و در بند آورد و نزد معتصم فرستاد . معتصم به زندانش افكند . در زندان وفات نمود .
گويند زهرش دادند .
پس از محمد بن القاسم ، حسين بن احمد بن حمزة بن عبد اللّه بن الحسين - الاعرج - [ 4 ] بن على بن زين العابدين خروج كرد . جماعتى از بنى اسد و غير ايشان در زمرهء پيروان او بودند . اين واقعه در سال 251 اتفاق افتاد . مزاحم بن خاقان [ 5 ] از امراى دولت بر سر او سپاه كشيد و او را منهزم ساخت . او به صاحب الزنج پيوست و با او بماند . مردم كوفه به او نامه نوشتند و خواستند كه به كوفه بار گردد ، اما صاحب الزنج او را به قتل آورد .
خروج صاحب الزنج اندكى پيش از خروج او در بصره اتفاق افتاد . جماعتى از بردگان سياه بصره و اعمال آن به او پيوستند . صاحب الزنج مىگفت كه از فرزندان عيسى بن زيد شهيد است و نام او على بن محمد بن زيد بن عيسى است . سپس خود را به يحيى بن زيد شهيد نسبت داد . راستش اين است كه او از اهل بيت نبود ، چنان كه در اخبار او آورديم .
الموفق باللّه برادر المعتمد على اللّه به جنگ او رفت و پس از نبردهايى او را به قتل آورد و نشان دعوت او برانداخت . و ما آنگاه كه اخبار الموفق باللّه را بيان مىكرديم از آن ياد نموديم .
هامش
[ ( 1 ) ] به اعتقاد ما شيعيان مأمون از نفوذ كلام امام على بن موسى الرضا صلوات اللّه - عليه به وحشت افتاده بود ، و آن حضرت را به زهر شهيد كرد .
[ ( 2 ) ] متن : 309 .
[ ( 3 ) ] متن : محمد بن قاسم بن على بن عمر بن زين العابدين .
[ ( 4 ) ] متن : حسين بن محمد بن حمزه .
[ ( 5 ) ] متن : ابن بشكال ( ؟ )