همچنين در ديلم يكى از فرزندان حسن بن على بن ابى طالب خروج كرد . او را داعى علوى مىخواندند . او [ داعى كبير ] حسن بن زيد بن محمد بن اسماعيل بن الحسن بن زيد بن الحسن بن على بن ابى طالب نام داشت .
حسن بن زيد در سال 250 [ 1 ] خروج كرد و طبرستان و جرجان و ديگر اعمال آن را بگرفت . او و شيعيانش را كه همه از زيديه بودند در آن ديار دولتى پديد آمد اين دولت در اواخر قرن سوم منقرض گرديد و از فرزندان حسن السبط سپس از فرزندان عمر بن على بن - الحسين يعنى حسن بن على بن الحسن بن عمر بن على بن الحسين بن على بن ابى طالب ، ملقب الاطروش و الناصر جاى آنها را بگرفت . او پسر عم صاحب طالقان بود . ديلم بر دست اين اطروش اسلام آورد . اطروش به يارى ديلم ، طبرستان و ديگر اعمال داعى كبير را در تصرف آورد و براى خود و فرزندان خود دولتى تأسيس كرد . اينان سبب شدند كه مردم ديلم بر بسيارى از بلاد غلبه يافتند و بر خلفا چيره شدند و ما در اخبار دولتشان از آن سخن خواهيم گفت .
يكى ديگر از زيديه كه در يمن خروج كرد . يحيى بن الحسين بن القاسم الرسى بن - ابراهيم [ بن اسماعيل بن ابراهيم بن الحسن بن الحسن بن على ] بود . او برادر محمد يار ابو السرايا بود ، در سال 280 [ 2 ] دعوت آشكار كرد و بر صعده استيلا جست و پس از خود دولتى باقى گذاشت كه هنوز هم برپاست ما اخبار آنها را خواهيم آورد .
همچنين دو برادر ، محمد و على ، پسران حسين [ 3 ] بن جعفر بن موسى الكاظم در مدينه خروج كردند و آشوبى عظيم بر انگيختند و قريب به يك ماه نماز در مسجد پيامبر ( ص ) تعطيل گرديد . اين واقعه در سال 271 اتفاق افتاد .
در مغرب از داعيان شيعه ، ابو عبد اللّه الشيعى ، در ميان قبيلهء كتامه از قبايل بربر به سال 280 ظهور كرد . او براى عبيد اللّه المهدى بن محمد بن عبد اللّه بن ميمون بن محمد بن - اسماعيل بن جعفر الصادق دعوت مىكرد . او بر آل اغلب در قيروان غلبه يافت و با عبيد اللّه المهدى در سال 296 بيعت كرد ، و عبيد اللّه المهدى سراسر مغرب را بگرفت و دولتى بزرگ تشكيل داد كه پس از او به فرزندانش به ميراث رسيد . اينان در سال 358 بر مصر استيلا يافتند و المعز لدين اللّه معد بن اسماعيل بن ابى القاسم بن عبيد اللّه المهدى آن سرزمين را در تصرف آورد و قاهره را بنا نمود . آنگاه شام را گرفت و شوكتشان افزون گرديد .
تا در عهد العاضد لدين اللّه به سال 565 صلاح الدين بن ايوب به آن دولت پايان داد .
در سال 258 يكى از داعيان شيعه موسوم به فرج بن عثمان [ 4 ] پديد آمد كه او را
هامش
[ ( 1 ) ] متن : 255 .
[ ( 2 ) ] متن : 288 .
[ ( 3 ) ] متن : حسن .
[ ( 4 ) ] يحيى .