است ولى محل قابل ميخواهد تا افاضه آن داراى حسن باشد و كفار و معاندين چون اين قابليت را از دست دادهاند و لذا از آن محروم خواهند بود ، بنابراين قصور از طرف رحمت الهى نيست ، بلكه از جانب كفار و معاندين است كه استعداد و قابليت آن را ندارند .
ببيان ديگر رحمت الهى همان فيض منبسط اوست كه سراسر عالم وجود را فرا گرفته و چون آفتاب عالمتاب بهمهجا تابيده منتهى اگر كسى خود را از نور خورشيد محتجب نمايد و از آن استفاده نكند آيا قصور از نور خورشيد است يا از آن كس كه خود را از آن نور مستور ساخته ؟
و ثانيا - چنانچه خداوند ارحم الراحمين و رحمت او غير متناهى است ، اشد المعاقبين و غضب او نيز نامتناهى است و هر كه قابليت رحمت پيدا كند مورد رحمت و هر كه قابليت عقوبت پيدا كند مورد غضب واقع مىشود .
شبهه هشتم : آنچه از بعض آيات استفاده مىشود محدوديت عذاب و عدم خلود است ، مانند آيه شريفه
« لابِثِينَ فِيها أَحْقاباً »
« 1 » ( درنگكنندگانند در دوزخ به مقدار حقبها « 2 » ) .
و آيه شريفه
« فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَ شَهِيقٌ ، خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ »
« 3 » ( اما كسانى كه بدبخت شدند و شقاوت اختيار كردند پس براى آنها در دوزخ بانگ و فرياد است درحالىكه جاويدانند در آن مادامىكه آسمان و زمين برقرار است ) .
و چون در اين دو آيه درنگ و خلود اهل نار محدود و مقيد شده بنابراين آيات مطلقه را نيز به اين دو آيه مقيد ميكنيم ، چنانچه در علم اصول در بحث
هامش
( 1 ) سوره نبأ آيه 23
( 2 ) حقب بمعنى هشتاد سال است كه هر سالى دوازده ماه و هر ماهى سى روز و هر روزى هزار سال ما باشد ، چنانچه از امير المؤمنين ( ع ) روايت شده
( 3 ) سوره هود آيه 109