شبهه پنجم : منسوب است بجمعى از حكماء مانند شيخ اعرابى در فتوحات و قيصرى در شرح فصوص و صدر المتالهين در اسفار و عرشيه و غير اينها كه گفتهاند ما خلود در نار را بر فرض قبول كنيم تسرمد عذاب را نميپذيريم ، زيرا اهل آتش پس از مدتى طبيعت آتشى پيدا ميكنند و از آتش عذاب و شكنجهء نمىبينند بلكه لذت مىبرند و اگر آنها را از آتش بيرون برند شكنجه مىبيند چنانچه ملائكه عذاب و مارها و عقربها و امثال اينها كه در جهنم هستند از آتش متأذى نمىشوند .
جواب : اولا - عذابهاى جهنم يك نوع و دو نوع نيست كه استمرار آن موجب تلائم طبع شود ، بلكه دائما در تغيير و تبدل است و بيك حالت نميماند ، چنانچه خداوند ميفرمايد :
« يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ يَخْلُدْ فِيهِ مُهاناً »
« 1 » ( عذاب مرتكبين اين اعمال در قيامت دو چندان شود و در جهنم جاودان باشند درحالىكه خوارند ) .
و نيز ميفرمايد :
« كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ »
« 2 » .
و ثانيا - ثابت و مسلم نيست كه هر بلائى در اثر استمرار و طول مدت ملايم طبع شود بلكه خلاف آن ثابت است ، چنانچه اگر كسى بمرضى مبتلا شود هر چند در تمام مدت عمرش به آن مرض مبتلا باشد باز از آن متألم و متأذى مىشود و همچنين است اگر ببلاى روحى مبتلا شود ، بنابراين استمرار در عذاب موجب ملايمت آن با طبع نميگردد .
« شبهه ششم » : منسوب به همين دسته است كه گفتند انسان بر حسب فطرت ذاتيه لقاء الهى و تقرب به خالق خود را دوست ميدارد و كفر و عناد و طغيان از عوارض طاريه است ، چنانچه در خبر دارد « كل مولود يولد على الفطرة و انما ابواه يهودانه و ينصرانه و يمجسانه » ( هر مولودى بر فطرت خداشناسى و اسلام
هامش
( 1 ) سوره فرقان آيه 69
( 2 ) سوره نساء آيه 59