پس گويند كاش ما برمىگشتيم و آيات پروردگارمان را تكذيب نميكرديم و از مؤمنين ميگرديديم ، بلكه پيدا و ظاهر شده براى ايشان بديهاى آنچه پوشيده ميداشتند « يعنى بواطن و ملكات خبيثه آنان هويدا گرديده » و اگر برگردند به همان اعمال زشت كه از آن نهى شده بودند بازگشت ميكنند و بحقيقت اينان دروغگويانند ) .
و شايد مراد از كلام حضرت صادق عليه السّلام در آن حديث شريف همين باشد كه ميفرمايد : « انما خلد اهل النار فى النار لان نياتهم كانت فى الدنيا لو خلدوا فيها ان يعصوا اللّه ابدا » ( همانا خلود اهل آتش در آتش براى اين ستكه نيتهاى آنان در دنيا اين بود كه اگر در آن جاودان بمانند هميشه معصيت خدا را بنمايند ) .
و سپس حضرت به آيه شريفه
« قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ »
« 1 » تمسك نموده و فرمود ( اى على نيته ) « 2 » يعنى هر كسى بر آن نيتى كه در باطن اوست عمل مينمايد .
هامش
( 1 ) سوره بنى اسرائيل آيه 86
( 2 ) تذكرة : اخبار در باب نيت سوء و معصيت مختلف است ، بعضى اخبار دلالت دارد بر اينكه نيت معصيت هم معصيت و موجب عقوبت ، بلكه زيادتر از خود عمل است ، مانند حديث مذكور در متن و حديثى كه از پيغمبر ( ص ) در مورد آن دو نفرى كه با هم مقاتله نموده و يكى ديگرى را كشت وارد شده كه فرمود : « كلاهما فى النار » ( هر دو در آتشند ) عرض كردند « هذا لقاتله فما بال المقتول » ( اين عذاب قاتل است با مقتول چهكار دارد ) فرمود : « لانه يريد قتله صاحبه » ( زيرا او نيز كشتن رفيقش را اراده ميكرد ) و غير اينها از اخبار ديگر .
و بعضى اخبار دلالت دارد كه نيت معصيت معصيت نيست ، مانند خبرى كه ميفرمايد :
« نيت السوء لا تكتب » ( نيت بد نوشته نميشود ) يا خبرى كه ميفرمايد : « ذنب مغفور » ( نيت سوء گناه بخشيده شده است ) و غير ذلك .
و در علم اخلاق بوجوهى بين اخبار مذكور جمع كردهاند كه بهترين آن وجوه اين ستكه اگر كسى نيت سوئى كند و بعد پشيمان شده منصرف گردد بر او چيزى نيست و اگر كمال جديت را بر عمل داشته ولى نتوانسته است انجام دهد ، معاقب خواهد بود و تفصيل اين بحث موكول بعلم اخلاق است .