اطلاق و تقييد گفته شده كه هرگاه اطلاق و تقييد تعارض كردند تقييد مقدم است زيرا مطلق ، ظاهر در اطلاق و مقيد ، نص در تقييد است و در تعارض نص با ظاهر ، نص مقدم است چنانچه در تعارض عام و خاص ، خاص مقدم مىباشد .
جواب : اولا جاى اطلاق و تقييد را اشتباه كردهاند چه آنكه اطلاق و تقييد در متنافيين ( دو جمله متنافى ) است مثل « اكرم العالم « و لا تكرم عالم السوء » كه جمله دوم « لا تكرم عالم السوء » جمله اول « اكرم العالم » را بعالم غير سوء تقييد مىكند : ولى در مثبتين ( دو جمله مثبت ) جاى اطلاق است نه تقييد مثل « اكرم العالم » و « اكرم العالم العادل » كه در اين مثل جمله دوم جمله اول را مقيد نمىكند ، زيرا كه اكرام عالم عادل يا اكرام مطلق عالم تنافى ندارد ، و مورد شبهه از اين قبيل است ، براى اينكه درنگ اهل آتش در آتش به مقدار احقاب و تا مادامىكه زمين و آسمان باقى است با اينكه مخلد هم باشند منافاتى ندارد .
و ثانيا - ممكن است اين دو آيه كنايه از خلود باشد ، زيرا قرآن مطابق عرف لغت عرب نازل شده و عرب از دوام و خلود به اين نحو تعبيرات مىكند ، چنانچه در كلمات آنها متداول است ، علاوه بر اينكه ميتوان گفت خود دو آيه مذكور ظاهر در خلود است ، زيرا ممكن است مراد از احقاب احقاب غير متناهى باشد ، چنانچه يكى از مفسرين گفته « كلما مضى حقب تبعه حقب » ( هرگاه حقبى بسر آيد از پى او حقب ديگر آيد ) و مراد از آسمان و زمين ، مطلق آسمان و زمين باشد كه « كل ما كان فوقك فاظلك فهو سمائك و كلما كان تحتك فاقلك فهو ارضك » ( هر چه تو را سايه اندازد آسمان تو و هر چه تو را بردارد زمين تو باشد ) و مسلما در دار آخرت زمين و آسمان به اين معنى خواهد بود ، زيرا اين معنى بلكه همه معانى قرآن حقايق ثابتهاند و همانا تغيير و تبدل در
كلم الطيب در تقرير عقايد اسلام ( فارسى ) — صفحة كلم الطيب 771
مساهمون: سيد عبد الحسين طيب
صكلم الطيب ٧٧١