زائيده مىشود و همانا پدر و مادر وى ، او را يهودى يا نصرانى يا مجوسى مىگردانند ) و گفتهاند « كلما بالعرض يزول » بنابراين اهل جهنم ، پس از مدتى كفر و عناد و ساير عوارض طاريهاى كه موجب عذابشان گرديده از آنها زائل شود و بفطرت ذاتيه خود برگردند « فاذا احبوا لقائه احب اللّه لقائهم » و چون لقاء الهى را دوست دارند از عذاب نجات يافته و برحمت او نائل شوند .
جواب : از كسانى كه قائلند ملكات و صفات نفسانيه از مراتب نفس و عين حقيقت آنست و انسان بنا بر حركت جوهريه در تطورات حيات ملكاتى پسنديده يا ناپسنديده براى وى حاصل مىشود كه راسخ در نفس و ذاتى آن ميگردد تعجب است كه چگونه بشبهاتى از اين قبيل منافى مقبولات خود آنهاست تمسك ميجويند چه آنكه انسان آنچه از ملكات نيك يابد در اين دنيا براى او حاصل شده و بهر مرتبه از كمال يا نقص رسيده به همان اندازه واقف مىشود و ديگر تكامل و تبدل و تغييرى براى او نيست و هرگاه ملكه كفر و عناد و نحو اينها ذاتى انسان شد چگونه از وى زائل مىشود :
شبهه هفتم : بمقتضاى آيات و اخبار رحمت الهى وسيع است و هر چيزى را فرا ميگيرد ، چنانچه در قرآن از قول ملائكه حامل عرش حكايت ميفرمايد :
« رَبَّنا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً »
« 1 » و نيز ميفرمايد :
« وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ »
« 2 » و در دعاى كميل عرض مىكند « اللهم انى أسألك برحمتك التى وسعت كل شىء » و در دعاهاى وارده است « يا من سبقت رحمته غضبه » و لازمه رحمت واسعه اينست كه اهل عذاب را هم شامل شود و اين معنى با خلود سازش ندارد .
جواب : اولا - شمول رحمت حضرت احديت و وسعت آن مسلم و محقق
هامش
( 1 ) سورهء مؤمن آيه 7
( 2 ) سوره اعراف آيه 55