بمقتضاى عدل است .
شبهه چهارم : كفر و معصيت كه كفار و فجار مرتكب ميشوند داراى مدت ، و منتهى بيش از صد سال يا بيشتر يا كمتر نيست و چگونه رواست كه بعقوبت دائم و عذاب سرمدى معذب گردند و حال آنكه خداوند رحيم در كتاب كريم ميفرمايد :
« وَ الَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها »
« 1 » ( كسانى كه بديها را كسب كردند ، جزاء هر بدى بمانند آنست ) و نيز ميفرمايد :
« وَ جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها »
« 2 » ( و پاداش هر بدى ، بدى بمانند آنست ) بنابراين و بمقتضاى عدل بايد به همين مقدار كه گناه كردهاند معذب شوند و خلود در عذاب ، زائد بر مقدار معصيت ، ظلم است و از خداوند محال است صادر شود .
جواب : عذاب مترتب بر ملكات رذيله و اخلاق سيّئه بالاخص ملكه كفر و شرك و عناد و طغيان و نحو اينهاست كه بواسطه ارتكاب اعمال سيئه و غور در معصيت و عناد براى انسان حاصل شده و چون اين ملكات دائمى است ، لذا عذاب آنها هم دائمى خواهد بود .
ببيان ديگر عذاب در حقيقت اثر ناپسنديدهايست كه بر صورت شقاوتى كه انسان بواسطه اعمال زشت و مخالفت اوامر الهى براى وى حاصل و ثابت شده مترتب مىشود ، بنابراين اثر عذاب معلول آن صورت حاصله بواسطه علل معده ( يعنى مخالفت اوامر الهى ) است نه معلول آن علل معده تا اينكه گفته شود اعمال متناهى و محدود چگونه ممكن است داراى اثر غير متناهى باشد .
و به همين نكته خداوند در قرآن مجيد اشاره فرموده :
« وَ لَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقالُوا يا لَيْتَنا نُرَدُّ وَ لا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَ نَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بَلْ بَدا لَهُمْ ما كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ »
« 3 » ( و اگر ببينى موقعى كه دوزخيان را بر آتش واقف گردانند ،
هامش
( 1 ) سوره يونس آيه 28
( 2 ) سوره شورى آيه 38
( 3 ) سوره انعام آيه 27 - 28