ببيند خدا توبه او را قبول كند و اكثر علماء اين حديث را حمل بر نسخ كردهاند و استدلال كردهاند به آنكه نسخ پيش از فعل جايز است و گمان فقير آنست كه اين اشاره است باختلاف مراتب توبه به آنكه توبه كامل آنست كه اقلا يك سال پيش از مرگ توبه كند و تدارك ما فات را و اصلاح احوال خود را يك سال بكند و اگر آن ميسر نشود و همچنين تا آنكه در آخر اقل مراتب اجراى توبه را بيان فرمود و در مصباح الشريعه از حضرت صادق عليه السّلام روايت كردهاند كه توبه ريسمانى است كشيده كه خداوند براى بندگان آويخته است و وسيله ايست ميان خدا و بنده و مدد عنايت الهى است و ناچار است بنده را از مداومت بر توبه در همه احوال و هر فرقهاى از بندگان توبه دارند پس توبه پيغمبران از اضطراب سر و تشويش خاطر است از مرتبه قرب و وصال و توبه اصفياء و برگزيدگان يعنى اوصياء از نفس كشيدن به غير ياد خداست و توبه اولياء و دوستان خدا از خطورهاى مختلفه است و توبه خواص از مشغول شدن به غير خداست و توبه عوام از گناهان است و هر يك از ايشان را معرفتى و علمى است در اصل توبه ايشان و منتهاى امر آن شرحش به طول مىانجامد اما توبه عوام آنست كه باطن خود را در آب حسرت بشويد و پيوسته معترف بخيانت خود باشد و ندامت بر گذشته هميشه داشته باشد و بر بقيه عمر خود خائف باشد و گناه خود را صغير نشمارد كه موجب كسل و سستى او گردد و پيوسته متأسف و گريان باشد بر آنچه فوت شده است از او از اطاعت خدا و حبس كند نفس خود را از شهوات و استغاثه كند بسوى خدا كه او را حفظ كند بر وفاى بتوبه و نگاه بدارد او را از عود بسوى گناهان گذشته و نفس سركش خود را هموار و رهوار كند در ميدان عبادت و آنچه از عبادات از او فوت شده است قضاء كند و مظالم مردم را بايشان رد كند و از مصاحبان بد دورى اختيار كند و شبها را به عبادت بيدار باشد و روزها بسبب روزه تشنه باشد و پيوسته در فكر عاقبت خود باشد و از خدا يارى بجويد و سؤال كند كه او را مستقيم بر جاده حق بدارد در شدت و رخاء و ثابت بماند نزد محنت و بلاء تا آنكه از درجهء توابين نيفتد زيرا كه توبه موجب پاك شدن از لوث گناهانست و موجب زيادتى ثواب اعمال او و رفعت درجات او است خدا ميفرمايد كه خدا ميداند آنها را كه راست
گفتند و ميداند دروغگويان را و از حضرت رسول صلى اللّه عليه و آله و سلّم منقولست كه توبهكننده هرگاه اثر توبه بر او ظاهر نگردد او تائب نيست بايد كه خصمان را راضى كند و نمازهاى قضا را بكند و تواضع و فروتنى كند در ميان خلق و نفس خود را از شهوات بازدارد و گردن خود را باريك گرداند به بسيارى روزه روزها و رنگ خود را زرد كند بعبادت و بيدارى شب و شكم خود را لاغر كند بكم خوردن طعام و پشت خود را خم كند از ترس آتش جهنم و استخوانهاى خود را بگدازد از شوق بهشت و دلش نرم گردد
حق اليقين ( فارسى ) — صفحة 639
مساهمون: العلامة المجلسي
ص٦٣٩