روز تا عذر از پروردگار خود بخواهم و توبه كنم و توشهاى بردارم از عمل صالحى ملك موت گويد روزهاى آخر عمر تو تمام شده است و روز نمانده است گويد يك ساعت تأخير كن گويد ساعتها نيز تمام شده است پس در توبه را بر روى او ببندند و غرغره در حلق او پيدا شود و جرعههاى يأس و حسرت و نااميدى بنوشد بر ضايع كردن عمر خود و بسا باشد كه در اين اهوال و اضطراب احوال شيطان ايمانش را نيز بغارت ببرد نعوذ باللّه من ذلك ( دويم ) آنست كه ظلمتهاى معاصى بر دل او متراكم و مجتمع گردد بمرتبهء طبع و رين برسد كه قابل محو نباشد زيرا كه هر معصيت كه آدمى مىكند تيرگى در دل او بهم ميرسد همچنانكه از نفس تيرگى در آينه بهم ميرسد و چون ظلمت گناهان بسيار جمع شد رين مىشود چنان كه بخار نفس را بر آينه مكر بدمند چرك ميگيرد و چون مدتى بر اين حالت بماند و آن را جلا ندهند در جرمش فرو ميرود و او را فاسد ميگرداند كه ديگر قابل جلاء نيست همچنين دل آدمى چون اثر گناه بسيار در آن بهم رسيد و بتوبه و اعمال صالحه جلاء نيافت بمرتبهء طبع ميرسد و بعد از آن قابل علاج نيست چنان كه حقتعالى فرموده است
طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ
و اين دل را قلب مطبوع و منكوس و اسود ميگويند چنان كه احاديث در اين باب مذكور شد تا آنكه به حدى ميرسد كه او امر شريعت در نظر او سهل مىشود و دل او از قبول احكام الهى نفرت مىكند و ايمانش را زايل ميگرداند بدان كه آخر وقت قبول توبه وقتى است كه جزم بمرگ بهم رساند و معاينهء امور آخرت بكند به آنكه ملك موت را ببيند يا جاى خود را در بهشت يا در جهنم به او نمايند يا رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و ائمه عليهم السّلام را كه وقت موت حاضر ميشوند مشاهده نمايد و در اين وقت اجماعى است كه توبه فايده نميكند و مقبول نيست چنان كه حقتعالى فرموده است كه نيست توبه براى آنها كه اعمال سيئه ميكنند تا وقتى كه مرگ بيكى از ايشان حاضر مىشود ميگويد من توبه كردم الحال و نه آنها كه ميميرند بر حالت كفر ايشان را مهيا كردهايم از براى ايشان عذابى دردآورنده و از حضرت صادق عليه السّلام منقولست كه مراد بحضور موت آنست كه معاينهء امور آخرت بكند و از رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلّم روايت كردهاند كه خدا توبهء بنده را قبول مىكند مادام كه غرغر
نكند يعنى روح به گلويش برسد و غراغر در حلقش ظاهر شود و بعضى از مفسرين گفتهاند كه از جمله الطاف خداوند رحيم نسبت ببندگان آنست كه امر كرده است قابض ارواح را كه ابتدا كند در نزع روح بانگشت پاها و بتدريج و تأنى به بالا آيد تا به سينه برسد و بعد از آن به حلق برسد تا آنكه در اين مدت و مهلت تواند روى دل را بسوى خداوند خود بگرداند و وصيت و توبه و انابه