اگر در حشر برگردند اگر آن اجزاء در بدن آكل داخل بشود بدن مأكول از چه چيز خلق خواهد شد و اگر در بدن مأكول داخل شود بدن آكل از چه چيز خلق خواهد شد پس حقتعالى براى ابطال اين شبهه فرموده
وَ هُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ
و وجهش آنست كه در آكل اجزاى اصليه هست كه از منى بهم رسيده و اجزاى فضليه هست كه از غذا بهم ميرسد و در مأكول نيز هر دو قسم است پس اگر انسانى را بخورد اجزاء اصلى مأكول اجزاى فضلى آكل خواهد شد و اجزاء اصلى آكل آنهاست كه پيش از خوردن انسان جزو بدن انسان بوده است و حقتعالى به همه عالم است ميداند كه اجزاء اصلى و فضلى هر يك كدام است پس جمع مىكند اجزاى اصلى آكل را و روح را در آن ميدمد و جمع مىكند اجزاى اصلى مأكول را و نفخ روح در آن مىكند و همچنين اجزائى كه در بقاع و اصقاع متفرق شده است بحكمت شامله و قدرت كاملهء خود جمع مىكند پس حقتعالى رفع استبعاد ايشان بوجه ديگر فرموده و گفته
الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ
يعنى آن خداوندى كه از درخت تر كه مباين آتش و ميرانندهء آنست آتش سوزاننده بيرون مىآورد اشاره است به آنكه دو درخت در باديه مىباشد كه يكى را مرخ گويند و ديگرى را عقار چون ميخواهند كه آتش بگيرند شاخ يكى از اين دو درخت را به همديگر ميسايند از آنها آتش
ظاهر مىشود و از درختان ديگر نيز حاصل مىشود مگر درخت عناب و اما از اين دو درخت بهتر به عمل مىآيد
فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ
پس ناگاه شما آتش از آن مىافروزيد
أَ وَ لَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلى وَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ
يعنى آيا نيست آن كسى كه آفريده است آسمانها و زمين را قادر بر اينكه خلق كند مثل ايشان را بلى قادر است و او است بسيار خلقكننده و بسيار دانا و اما رازى گفته است كه وجه ذكر درخت سبز آنست كه آدمى مركب است از بدنى كه ديده مىشود و حياتى كه در اعضاى او سارى شده و آن لازم حرارت غريزى است كه در جميع بدن جارى است و اگر استبعاد ميكنيد بهم رسيدن حرارت و حيات را در او پس استبعاد مكنيد زيرا كه بودن آتش در درختى سبز كه آب از آن ميچكد عجيبتر و غريبتر است و اگر استبعاد ميكنيد خلق جسمش را پس خلق آسمانها و زمين بزرگتر است از خلق بدنهاى شما
وَ هُوَ الْخَلَّاقُ
اشاره است به آنكه قدرت او كامل است
الْعَلِيمُ
اشاره است به آنكه علم او شامل است .
مؤلف گويد كه از جمله آياتى كه مشتمل است بر برهان عقلى بر اثبات معاد اعم از جسمانى و روحانى اين آيهء شريفه است
أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَ أَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ
يعنى آيا گمان ميكنيد شما بدرستى كه ما خلق كرديم شما را عبث و شما بسوى ما بازگشت نميكنيد و نخواهيد كرد اين آيه قطع نظر از آنكه كلام الهيست و راه شك در آن نيست برهان قاطعى است بر اثبات معاد