و خسّت او مانع باشد از ايصال خير و نفع عباد .
و همهء اينها در حق او - جلّ شأنه - محال است ؛ زيرا كه خالق چنين خلقى عاجز نمىباشد ، و نظام چنين وضعى را كه اوفق از آن متصوّر نتواند بود ، از جاهل محال است كه به ظهور رسد ، و كسى كه اين همه لطف و احسان نموده باشد ، به خسّت و شرارت منسوب نمىتواند بود ، هر چند عقول پى به مصالح بسيارى از آن نبرد ، و چون مصالح حكمت در بعضى چيزها مخفى نيست و وجوه حكمت و صواب در بعضى ظاهر است ، كافى است .
نظر پاك اين چنين بيند * نازنين جمله نازنين بيند .
و هرگاه به عقل صحيح نظر كنند ، هر چيزى را كه در عالم وجود بينند ، البته در نهايت استقامت و كمال يابند . مثلًا آتش كه عنصر غضب است و مىسوزاند ، اگر نباشد ، تعيّش ميسر نگردد ، و آب كه عنصر رحمت است ، گاه باشد مؤدى به ويرانى خانهء پيرهزنى عاجزى شود . مثلًا :
زهر ماران ، مار را باشد حيات * از براى ديگران باشد ممات .
و آب دهن ايشان ، نظر به انسان هم چنان است .
پس بنا بر كريمهء
« وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ »
، ( 1 ) اگر ايشان به زبان حال يا مقال گويند : پروردگارا ! خلق انسان را با اين اقتدار و تمكين چراست كه ما را مىكُشند و مىخورند و آزار مىرسانند و از خوف ايشان بر روى زمين ظاهر نمىتوانيم شد و منفعت در خلق انسان چيست ، فساد قول ايشان ، احتياج به بيان و برهان نخواهد داشت . پس انسان نيز همين حالت دارد ، و چون بعضى شواهد حكمت در خلقت موذيات برايشان مخفى است ، خيال مىكنند كه در خلق آنها منفعتى نيست . مع هذا ، جزء اعظم ترياق فاروق ، گوشت افعى است و اطبّا نفع او را عظيم شمردهاند بر تقديرى كه حرام باشد دوا نتواند شد .
هامش
( 1 ) . اسراء : 44 .