آسمان از چه چيز است ؟ بعضى بر آناند كه از كوه قاف است كه به يك سال مسافت ، عقبِ مطلع شمس واقع است و از زمرّد سبز است و سبزى آسمان از آن است ، يا بنا بر حكمت بالغه ، جرم او را سبز فرموده ، و يا سبزى او از سنگينى است كه واقع است در
طبقهء آخرين زمين كه زيرِ گاو است ، كما قال اللَّه تعالى :
« إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّماواتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ »
( 1 ) بر هر تقدير ، حكمت الهى در همهء چيزها ظاهر است .
[ دليل بر بطلان قول حكما ]
و حكمايى كه مىگويند آسمانها را لَون وضَوئى نيست و بسايط را ضوء و لَونى نيست ، ( 2 ) باطل است ؛ زيرا كه لون ، مشاهد و محسوس است .
[ در اثبات صانع و حدوث عالم ]
و باز ، زيادتى و نقصان حال ظِلّ و تغيّر او از حالى ، به حالى دليل است بر وجود قادر عليم و صانع حكيم ؛ زيرا كه متغير است و هر متغيّر ، حادث است و هر حادث ، ممكن و محتاج به مؤثّر است .
[ باز دليل بر اثبات صانع ]
و باز مىگوييم : اين كيفيت يا از واجبات است يا از جايزات . اوّل به بديههء عقل باطل است ، والّا عارض او نمىشد تغيّرات . پس از جايزات است و در اين صورت ، وجود بعد از عدم اظلال و عدم بعد از وجود ايشان را ناچار باشد از حكيم قادر مختارى كه تقدير بقا و انتقال و قوّت و ضعفشان به مقدار نافع فرموده .
[ اثبات علم و قدرت ]
و باز ، معلوم است كه اين تدبيرات متقنه و اين امور محكمه به انتظامى درست از
هامش
( 1 ) . لقمان ، آيهء 16 .
( 2 ) . خ ب : نمىباشد .