آشنا شديم وارد بحث شده و مىگوئيم دو دليلى كه با يكديگر تعارض مىكنند از دو حال خارج نيستند :
1 - يا متعادلين و متكافئين هستند يعنى از جميع جهات ترجيح كه بعدا خواهد آمد برابرند و هيچكدام از هيچ جهتى بر ديگران رجحان ندارند .
2 - و يا متراجحين هستند يعنى احدهما داراى مزيّتى است كه سبب رجحان آن بر ديگرى مىگردد .
و محور اصلى بحث ما راجع به همين دو قسم است ولى قبل از هرمطلبى لازم است سه مطلب را بعنوان مقدمات بحث بيان كنيم :
الاولى : مقدّمه اول اينكه : متعارضين از لحاظ نسب اربع از سه حال خارج نيستند .
1 - يا بينهما تباين كلّى است همانند : اكرم العلماء و لا تكرم العلماء ، يجب و لا يجب ، ثمن العذرة سحت و لا بأس ببيع العذره و . . . در اين صورت احكام و قوانين متعارضين پياده مىشود كه تفصيلا خواهد آمد كه اگر احدهما بر ديگرى رجحان داشت معينا بايد راجح را اخذ و مرجوح را طرح كنيم و اگر هيچكدام رجحان نداشتند بلكه متعادلين بودند على التخيير بايد يكى را اخذ و ديگرى را طرح نمود كما سيأتى .
2 - و يا بينهما تباين جزئى و عموم و خصوص من وجه است مانند اكرم العلماء و لا تكرم الشعراء كه ماده افتراق دليل اول عالم غير شاعر و ماده افتراق دوّمى شاعر غير عالم و ماده اجتماع عالم شاعر است و در خصوص اين قسمت تنافى دارند .
آنگاه در اين گونه موارد نسبت به خصوص ماده اجتماع و مورد تعارض بحثى
شرح اصول استنباط ( فارسى ) — صفحة 320
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٣٢٠