به اقل آن واجب حاصل مىشود ؟ آن عنوان يا غرض تأمين مىشود يا نه ؟ به حكم عقل : الاشتغال اليقينى يستدعى الفراغ اليقينى و هو باتيان الاكثر .
و امّا در غير اين سه مورد يعنى مواردى كه صرفا اطاعت مولى مطلوب است و رفع العقاب مدّنظر است نه تحصيل عنوان يا غرض و . . . مثل امر به صلوة ، عتق رقبة و . . . در اينها مرحوم شيخ و ديگران « 1 » قاطع هستند به اجراء برائت نسبت به اكثر ولى جناب مصنف مىفرمايد دو احتمال متصور است :
1 - محتمل است بگوئيم : يجب الاحتياط و الاتيان بالاكثر بدليل اينكه :
اجمالا مىدانيم كه عملى بر ما واجب شده كه مردّد است بين اقل و اكثر و از طرفى هم شك داريم كه آيا با اتيان اقل فراغ ذمه حاصل مىشود يا نه ؟ استصحاب عدم فراغ ذمه يا بقاء اشتغال ذمه جارى مىكنيم و بدنبال آن عقل حكم مىكند به لزوم تفريغ ذمه بواسطهء اتيان به اكثر .
جناب مصنف به اين احتمال اشكال مىكنند به اينكه استصحاب عدم فراغ ذمه قابل جريان نيست زيرا كه اصل مثبت است يعنى اثر عقلى بر آن مترتب مىشود كه لزوم اتيان به اكثر باشد و اصلى كه اثر شرعى نداشته باشد اصل مثبت است كما سياتى در تنبيهات استصحاب .
( و علاوه بر اين اشكال اصلى احتمال فوق اينست كه علم اجمالى منحل مىشود و به يك علم تفصيلى نسبت به اقل و يك شك بدوى نسبت به اكثر و نسبت به اكثر اشتغال يقينى نيست تا مستدعى فراغ يقينى باشد بلكه اصل الاشتغال مشكوك است ) .
هامش
( 1 ) - رسائل ، صفحهء 273 .