واجب كرده براى فلان غرض مثلا امر كرده به اينكه : اصنع معجونا و غرض از آن اسهال صفراء است ولى نمىدانيم كه آيا در تحصيل اين غرض ده مادّه گياهى دخيل است يا يازده تا ؟ اقل است يا اكثر ؟ و بقول مرحوم شيخ « 1 » :
نعم قد يأمر المولى بمركب يعلم ان المقصود منه تحصيل عنوان يشك فى حصوله اذا اتى بذلك المركب بدون ذلك الجزء المشكوك كما اذا امر بمعجون و علم انّ المقصود منه اسهال الصفراء بحيث كان هو المأمور به فى الحقيقه ( يعنى در ظاهر امر به صنع معجون كرده ولى در واقع عنوان اسهال صفراء مأمور به است و امر به معجون از باب ذكر سبب و اراده مسبب است ) او علم انه الغرض من المأموربه .
( يعنى مأمور به ظاهرا و واقعا تركيب معجون است ولى علت غائى آن اسهال صفراء است ) ( پس فرق بين محصل عنوان و محصل غرض اجمالا روشن شد و به نظر مىآيد كه عنوان شك در محصل واجب جداگانه از اين دو مطرح نباشد هرچند جناب مصنف مطرح كرده ) . و به قول خود مصنف : مولائى از عبد خود مىخواهد كه آب بياورد و غرض مولى از طلب آب رفع عطش و بر طرف ساختن حرارت باطنى است ولى عبد شك دارد كه آيا مطلق الماء ولو بارد و خنك نباشد محصل اين غرض است يا خصوص آب خنك محصل غرض است ؟
با حفظ اين مقدمه مصنف مىفرمايد : در باب اقل و اكثر اگر شك ما در وجوب اكثر از قبيل شك در محصل واجب يا محصل عنوان يا محصل غرض باشد حق اينست كه بايد احتياط كرده و اكثر را بجاى آورد زيرا در اين گونه موارد اصل وجوب به صورت كلى مسلّم است و اشتغال يقينى آمده و شك در اينست كه آيا با اتيان
هامش
( 1 ) - رسائل ، صفحهء 273 .