بين اقل و اكثر ارتباطى است كه اجمالا مىدانيم يا شارع مقدس اقل را در حق ما واجب فرموده و يا اكثر را ولى تفصيلا نمىدانيم اين مسئله خود شعب مختلفى دارد كه جناب مصنف تمامى آنها را در يك بحث گنجانيده ولى تفصيل آن اينست كه :
1 - شك در جزئيت خارجيه مثلا نمىدانيم كه آيا سوره جزء نماز هست يا نه ؟ آيا نماز با استعاذه واجب است يا بدون آن ؟ آيا نماز با جلسه استراحت واجب است يا بدون آن ؟ كه هركدام از اينها على فرض الوجوب جزئيت دارند .
2 - شك در شرطيت خارجيه مثلا نمىدانيم كه نماز با استقبال واجب است يا بدون آن ؟ آيا شرط صحت نماز اينست كه انسان رداء بدوش بياندازد و يا عبا بپوشد يا خير ؟ آيا شرط صحت نماز براى معمّم تحنك و تحت الحنك داشتن است يا خير ؟ و . . .
3 - شك در مانعيّت مثلا شك كنيم كه آيا غصبيت مكان مانع از صحت هست و نماز مقيد به عدم آن واجب است يا مانع نيست ؟ آيا لباس يا بدن نجس مانع از صحت هست يا نه ؟ و . . .
4 - شك در قاطعيت مثلا آيا استدبار الى القبله در اثناء نماز قاطعيت دارد و هيئت اتصاليه صلوتى را بر هم مىزند يا خير ؟ آيا تجشأ قاطعيت دارد يا نه ؟ آيا ضحك قاطع است يا نه ؟ آيا شرب جرعهء واحده يا اكل لقمه واحده قاطع است يا خير ؟ و . . .
5 - شك در قيديت و جزئيت ذهنيه مثل اينكه شك كنيم كه آيا مطلوب مولى جنس است يا نوع ؟ مثلا آيا حيوان را خواسته يا انسان را كه انسان هم در خارج نوعى از انواع حيوان است و حيوان به عين وجود انسان موجود مىشود ولى در محيط
شرح اصول استنباط ( فارسى ) — صفحة 163
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص١٦٣