حسب معناى لغوى است . اما به حسب اصطلاح علماى اصول ، مقصود اتفاق فقها و علماى بزرگ منتهى به عصر امام معصوم ( ع ) است . يعنى اجماع اين علما بايد منتهى بشود به عصر معصوم . اين بيان برحسب اصطلاح علماى اصول شيعه است . اما علماى سنت و جماعت مطالب ديگرى گفتهاند كه شيخ الطايفه ( ره ) ، در كتاب عدة الاصول ، به تعدادى از آنها اشارت فرموده است و برخى از آنها عبارتند از اتفاق تمامى امت اسلامى يا اتفاق تمامى مجتهدين در يك عصر يا اتفاق اهل مدينه و مكه - كه از آنها به « حرمين » تعبير مىكنند - يا اتفاق اهل كوفه و بصره و غير ذلك . بههرحال ، بهطور موجبهء جزئيه در اتفاق علما بحثى نيست و همه در اين زمينه متفقند ، فقط در جزئيات بحث است كه در اينجا ذكرش لزومى ندارد .
2 . دليليت اجماع
دليليت اجماع به چند معنى است : يكى آنكه اجماع در عرض كتاب و سنت دليليت دارد و به تعبير ديگر ، همانطورى كه كتاب و سنت هريك به تنهايى دليلند و نيز حكم عقلى نسبت به يك مسئله دليل است ، اجماع هم به تنهايى دليل است . بنابراين اگر عمل كردن مطابق اجماع موجب ثواب باشد ، مىتوان گفت عمل بر خلاف حكمى هم كه مورد اجماع است موجب عقاب است . دو ديگر آنكه بايد پذيرفت كه دليل اجماع در عرض كتاب و سنت و احيانا دليل عقلى قرار نمىگيرد ، بلكه در طول آنها واقع است . به تعبير ديگر ، وقتى از يافتن حكم در كتاب و سنت مأيوس شديم ، بايد به اجماع تمسك جوييم و يا به دليل عقل و