حروف اول مطلع و حروف قافيهء غزل بر يك منوال نيستند و تعداد غزليّات آنها با يكديگر اختلاف زياد دارد ، خود قرينه است كه در خارج اين ترتيب و تبويب ، تركيبى بلكه تركيبهائى از شعر مدوّن خواجه وجود داشته و مقدّمهنگار ممكن است كه يكى از آنها را بر حروف اول مطلع و حروف قافيهء مرتّب و بر ابواب متعدد مبوّب كرده باشد . يعنى قصائد و غزليّات و قطعات و مثنويات و رباعياتى كه در قدمت و اصالت آنها ترديدى نداشته به صورت پنج باب درآورده و مقدمهء خود را در صدر آنها جاى داده است .
در ميان نسخههائى قديمى كه مورد استفادهء مرحوم قزوينى در تصحيح متن چاپى فرهنگ « 1 » بوده از نسخهاى ياد مىكند كه آن را با علامت « نخ » امتياز داده است .
اين نسخه داراى دو قسمت از غزليات بوده كه قسمت اول را غزليات قديم و قسمت دوم را غزليات جديد خوانده است . اين ترتيب قديم و جديد احيانا در متون ديگر و مجموعههاى شعر نيز پراكنده ملاحظه شده و حكايت از وجود تدوينهاى مختلف از شعر شاعر مىكند .
بنابراين بايد با دقّت خاص متونى را سنجيد كه در صدهء يازدهم و دهم با اين مقدّمه همراه بودهاند تا مفتاحى براى تشخيص آنها از متنهاى ديگر بتوان يافت . اكنون كه تا حدى اصالت مقدمه را مىتوان مورد قبول قرار داد و ضمنا دانسته شده كه مقدّمهنگار ديوان جامع غزلهاى پراكنده حافظ نبوده و آنچه او از بابت امتناع شاعر براى تدوين شعر خود نوشته است مربوط به چندين سال پيش از وفات حافظ بوده و در اثناى اين مدت طولانى اكثر رقبا و كسانى كه غدر ايشان ممكن بود شاعر را به زحمت بيفكند رخت از سراى عاريت بيرون برده بودند زيرا حافظ از 786 كه شاه شجاع مرد ديگر از دغدغهء منافسهء او آسوده شده بود و تا سال 791 مجالى
هامش
( 1 ) متن چاپى ديوان حافظ قزوينى از انتشارات وزارت فرهنگ وقت .