تذكرهء عرفات به نقل از مأخذ ديگرى ، استاد حافظ معرفى شده و سال وفات او در 766 ضبط گشته است بايد چشم پوشيد و به همان قوام الدين عبد اللّه نخست پرداخت .
با در نظر گرفتن سال وفات قوام الدين عبد اللّه كه بنا به ضبط شاگردش معين الدين جنيد شيرازى در شد الازار 772 بوده است گفتگوى او با خواجه و امتناع حافظ از جمعآورى ديوان ، مربوط به نوزده سال پيش از وفات خواجه بوده است و هيچ دليل ديگرى در دست نيست كه ثابت كند اين امر تا حين رحلت شاعر امتداد داشته است بلكه برعكس وجود نسخههاى قديمى از ديوان كه از حيث كيفيت تدوين و تنظيم با يكديگر وحدت اسلوب ندارند و مقدار شعر و تعداد غزليات آنها اختلاف دارد خود قرينهاى بر وجود اصول مختلفى از ديوان در آغاز صدهء نهم بوده است و چون غالب اين اصول از مقدمهء معهود خالى هستند خود تأييد مىكند پيش از عمل مقدمهنويس نسخههاى متعددى از غزليّات خواجه در دست مردم قرار گرفته بود .
اينكه مرحوم قزوينى ، مؤلّف مقدّمه را در ضمن جامع ديوان هم شناختهاند ، مطلبى قابل بحث است ، زيرا عبارت آخر مقدّمه كه دعاى خير دربارهء قائل و ناقل و جامع و سامع مىكند گواه اين محسوب نمىشود كه او جامع ديوان است . و توضيح او از كيفيت عملش در عبارت قبل از آن كه مىگويد : ( بعد از مدتى كه از مرگ شاعر مىگذشت ) « سوابق حقوق صحبت و تحريض دوستان باعث اين فقير شد بر ترتيب اين كتاب و تبويب اين ابواب » خود مفسّر اين معنى است كه او به ترتيب غزليات و تبويب محتويات ديوان پرداخته است . چنان كه مىدانيم اين ترتيب و تبويب كارى است كه مانند عمل ابو بكر بيستون در كليّات سعدى - بر روى مجموعهاى حاضر از شعر حافظ صورت گرفته است .
بهطورىكه اشاره رفت وجود نسخههائى از ديوان خواجه كه از حيث
ديوان حافظ ناشنيده پند ( فارسى ) — صفحة 1496
مساهمون: شمس الدين حافظ
ص١٤٩٦