در زمينهء تصحيح و تنقيح ديوان حافظ سخنى گفته يا نوشتهاند بسبب آنكه شادروان قزوينى در بيت « اسم اعظم بكند كار خود . . . » بجاى « سليمان » ، كه تناسب كامل با ديگر اجزاى بيت دارد ، « مسلمان » ضبط كرده آن مرحوم را به بىذوقى و عدم جسارت منسوب كردهاند . و حال آنكه واقعيت نه بىذوقى بوده و نه عدم جسارت بلكه اصول و روش تصحيح انتقادى مانع از تغيير « مسلمان » به « سليمان » بوده است . . . » ( ص نه مقدمه ) .
پس از گذشتن چهل و شش سال از تاريخ انتشار ديوان حافظ چاپ قزوينى - غنى كه امكانى پيش آمد متن چاپ مزبور با نسخهء خطى خلخالى مقابله شود معلوم گرديد كه ضبط نسخهء خطى خلخالى مكتوب به سال 827 ، كه اساس طبع علامه قزوينى بود ، در اين بيت « ديو سليمان نشود » است و كلمهء « سليمان » در اين نسخهء خطى طورى آشكار و روشن نوشته شده است كه غير ممكن است « مسلمان » خوانده شود . « 5 » در بررسى ديوان حافظ چاپ قزوينى در هر روايتى كه پرسش برانگيز بود به آن مقدار از منابع مورد استفادهء آن مرحوم كه در كتابخانهء مجلس و كتابخانهء دانشكدهء ادبيات دانشگاه تهران موجود است مراجعه كردهام .
البته از نسخههاى خطى كه در دسترس علامه قزوينى بوده است اكنون بجز نسخهء خطى خلخالى اطلاعى در دست نيست ولى در ميان ده نسخهء چاپى كه در كتابخانهء دانشكدهء ادبيات دانشگاه تهران نگاهدارى مىشود در حاشيهء يك جلد ديوان حافظ ( چاپ اوليا سميع مورخ 1268 ق ) يادداشتهائى ، گاهى همراه با قيد تاريخ ، به خط آن علامهء فقيد وجود دارد .
چنين پيداست كه اين كتاب از آذر ماه 1318 به بعد به منزلهء نسخهء مرجع و يا به اصطلاح « حافظ دم دستى » آن شادروان به كار رفته است .
از ميان ده متن چاپى متعلق به قزوينى تنها در دو نسخه ( چاپ ضياء الادبا - 1325 ق و چاپ اوليا سميع - 1268 ق ) « مسلمان نشود » قيد شده
ديوان حافظ ناشنيده پند ( فارسى ) — صفحة 1392
مساهمون: شمس الدين حافظ
ص١٣٩٢